كه آنچه را كه در آن ثابت است بى پرده و فاش بيان مىكند . آرى ، به آنچه از اعمال صالح كه در آن كتاب نوشته شده گويا نيست مگر به حق ، چون اين كتاب از زياده و نقصان و تحريف محفوظ است . حساب قيامت هم بر اساس آنچه در كتاب است رسيدگى مىشود ، و جمله « ينطق » اشاره به همين است . پاداش هم بر اساس نتايجى است كه از محاسبه به دست مىآيد ، و جمله * ( « وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ » ) * اشاره به همين است . پس مؤمنين از اينكه ظلم شوند ايمنند ، و اجرشان به هيچ وجه فراموش نمىشود ، و از دادنش دريغ نمىكنند ، و يا كمتر از آنچه هست نمىدهند ، و يا عوض و بدل نمىشود ، هم چنان كه از خطر اينكه اعمالشان حفظ نشود ، و يا بعد از حفظ فراموش شود ، و يا به وجهى از وجوه تغيير كند ايمنند . فخر رازى در تفسير كبير گفته : اگر كسى بگويد : فايده اين كتاب چيست ؟ اگر عرضه بر كسى شود كه دروغ را بر خدا محال مىداند كه حاجت به كتاب ندارد ، هر چه خدا بگويد قبول مىكند چه كتابى در ميان باشد و چه نباشد ، و اگر بر كسى عرضه شود كه دروغ گفتن را از خدا ممكن و جايز مىداند ، چنين كسى آنچه را كه خدا بگويد تكذيب مىكند ، چه در كتابى نوشته شده باشد و چه نشده باشد ، چون براى دروغگو همانطور كه دروغ گفتن ممكن است همچنين دروغ نوشتن هم جايز است ، پس به هر دو تقدير نوشتن اعمال فايده اى ندارد . در جواب مىگوييم : خدا هر چه بخواهد مىكند ، ولى آنچه ممكن است گفته شود : اين است كه شايد در اين كار مصلحتى براى ملائكه باشد « 1 » . مؤلف : پاسخى كه فخر رازى داده مبتنى بر مسلكى است كه در فعل خداى تعالى دارد ، چون او معتقد است كه افعال خدا از روى غرض و مصلحت نيست و عمل خرافى را از خداى تعالى جايز مىداند . و اين اشكال تنها در مساله نوشتن اعمال نيست ، بلكه در تمامى شؤون قيامت كه خداى تعالى از آن خبر داده وارد است مانند : حشر ، جمع ، اشهاد شهود ، نشر كتب و ديوانها ، صراط ، ميزان و حساب . و جواب صحيح از همه اينها اين است كه : خداى تعالى آنچه را كه ما در قيامت با آن روبرو مىشويم براى ما ممثل كرده ، و به صورت يك صحنه دادگاهى و دادخواهى ، و دادرسى ، مجسم نموده است ، و معلوم است كه در يك صحنه دادگاه از آن جهت كه دادگاه است پاى احتجاج و دفاع و شاهد و پرونده و برگه هاى جرم و روبرو كردن دو طرف

--> ( 1 ) تفسير كبير فخر رازى ، ج 23 ، ص 108 .