جمعى از بندگان خود را استثناء كرده و به زودى گفتارى پيرامون اين استثناء خواهد آمد ، آنجا كه در باره جمله * ( « وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ » ) * بحث خواهيم كرد . و ظاهرا مراد از جمله * ( « وَكُلٌّ أَتَوْه داخِرِينَ » ) * رجوع تمامى موجودات عاقل در آسمانها و زمين است ، حتى آنهايى كه از حكم فزع استثناء شده‌اند ( چه آنها و چه اينها ) همه نزد پروردگار متعال حاضر مىشوند و آيه شريفه « فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ إِلَّا عِبادَ اللَّه الْمُخْلَصِينَ » « 1 » هم با اين گفتار ما منافات ندارد و نمىخواهد غير اين را بگويد ، چون مراد از حضور در آن ، مطلق حضور و رجوع به خدا نيست ، بلكه مراد از آن حضور در موقف حساب و سؤال است ، ممكن است همه به سوى خدا برگردند و حتى استثناء شدگان نيز برگردند و نيز بندگان مخلص خدا برگردند ، و ليكن بندگان مخلص در موطن جمع حاضر نشوند ، نه اينكه بعث و رجوع نداشته باشند ، پس آيات قيامت نص صريحند بر اينكه بعث شامل همه خلائق مىشود و احدى از آن مستثنا نيست . و اگر دخور و ذلت را به اولياى خداى تعالى هم نسبت داده ، منافاتى با عزت آنان نزد خدا ندارد ، چون عزت و غناى بنده نزد خدا ذلت و فقر او است در نزد خودش ، بله ذلت دشمنان خدا در قبال عزت كاذبه اى كه براى خود قائل بودند ، ذلت واقعى و خوارى حقيقى است . * ( « وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّه الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّه خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ » ) * اين آيه شريفه از آن جهت كه در سياق آيات قيامت قرار گرفته ، آنچه مىگويد در باره همان قيامت است و پاره اى از وقايع آن روز را توصيف مىكند ، كه عبارت است از به راه افتادن كوه ها ، كه در باره اين قضيه در جاى ديگر قرآن فرموده : « وَسُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً » « 2 » و نيز در مواردى ديگر از آن خبر داده است . پس اينكه مىفرمايد : * ( « وَتَرَى الْجِبالَ ) * - و مىبينى كوه ها را » خطاب در آن به رسول خدا ( ص ) است و مراد از آن مجسم كردن واقعه است ، هم چنان كه در آيه « وَتَرَى النَّاسَ سُكارى » « 3 » حال مردم را در آن روز مجسم مىكند ، نه اينكه تو الآن ايشان را

--> ( 1 ) همانا ايشان ( قوم الياس براى انتقام و عذاب ) احضار مىشوند ( و همه هلاك مىشوند ) جز بندگان با اخلاص . سوره صافات ، آيه 127 و 128 . ( 2 ) به راه افتاده مىشوند كوه ها و در آخر سراب مىشوند . سوره نبأ ، آيه 20 . ( 3 ) مردم را مست مىبينى . سوره حج ، آيه 2 .