نص است در اينكه مراد از آيات در اينجا و در آيه بعدى ، آيات قرآنى است ، نه مثل قيامت و حوادث آن ، به دليل اينكه آيات قرآنى پر است از دلائل صدق ، آن قدر كه در عين اينكه دقت و تامل در آن بر همه واجب بوده و هست ، تا كنون نتوانسته‌اند به همه دلائل صدق مذكور احاطه يابند . و فساد آن روشن است ، براى اينكه صرف اينكه مراد از آن ، امثال قيامت و حوادث آن نيست ، دليل نمىشود بر اينكه پس حتما مراد از آن ، آيات قرآنى است ، با اينكه آيه ، ظهور در اين دارد كه محشورين ، افواجى از جميع امتها هستند و قرآن تنها كتاب يك فوج از ايشان است ، نه كتاب همه افواج . و از ظاهر آيه برمىآيد كه حشر در آن ، حشر در غير روز قيامت است ، زيرا حشر در روز قيامت اختصاص به يك فوج از هر امت ندارد ، بلكه تمامى امتها در آن محشور مىشوند و حتى به حكم آيه « وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً » « 1 » ، يك نفر هم از قلم نمىافتد و اما در اين آيه مىفرمايد : از هر امتى فوجى را محشور مىكنيم . بعضى « 2 » از مفسرين گفته‌اند : مراد از اين حشر ، حشر عذاب است ، بعد از حشر كلى ، كه شامل همه خلق مىشود و اين حشرى است بعد از حشر . ليكن اين حرف دردى را دوا نمىكند و اشكال را بر طرف نمىسازد ، براى اينكه اگر مراد ، حشر براى عذاب بود لازم بود غايت ( براى عذاب ) را ذكر كند تا مبهم نباشد ، هم چنان كه در آيه « وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّه إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ حَتَّى إِذا ما جاؤُها » « 3 » اين غايت ذكر شده است ، با اينكه بعد از اين آيه هم به جز عتاب و حكم فصل ، ذكرى از عذاب نيامده و آيه شريفه - بطورى كه ملاحظه مىفرماييد - مطلق است ، و در آن هيچ اشاره اى نيست ، كه بگوييم مقصود از آن اين حشر خاصى است كه ذكر شد و اين اطلاق را آيه بعدى بيشتر مىكند ، كه مىفرمايد : « * ( حَتَّى إِذا جاؤُ ) * - تا آنكه بيايند » و نمىفرمايد بيايند عذاب را يا آتش را يا چيزى ديگر را . باز مؤيد گفتار ما - كه منظور حشر در قيامت نيست - اين است كه اين آيه و دو آيه بعدش بعد از داستان بيرون شدن دابه از زمين واقع شده‌اند ، كه خود يكى از علائمى است كه

--> ( 1 ) سوره كهف ، آيه 47 . ( 2 ) تفسير فخر رازى ، ج 24 ، ص 218 . ( 3 ) روزى كه دشمنان خدا به سوى آتش محشور شده ، در آنجا حبس مىشوند ، تا وقتى كه به درون آتش درآيند . سوره حم سجده ، آيه 19 و 20 .