بِآياتِنا لا يُوقِنُونَ » ) * مقتضاى سياق آيه - از اين نظر كه متصل به ما قبل است ، يعنى به آياتى است كه پيرامون مشركين معاصر رسول خدا ( ص ) و يا خصوص مشركين مكه و قريش كه دشمنترين مردم بودند با آن جناب و دعوت او بحث مىكرد - اين ظهور را به آيه مىدهد كه : ضميرهاى جمع در « عليهم » و در « لهم » و در « تكلمهم » به مشركين بر گردد ، كه گفتگو درباره آنان است اما نه به خصوص آنان ، بلكه به آنان از اين نظر كه به سوى اسلام دعوت مىشوند ، پس در حقيقت مراد عموم مردم اين امتند ، چون همه از نظر دعوت يكى هستند ، اولشان به آخرشان ملحق است و اين گونه عنايت در كلام خداى تعالى بسيار وارد شده است . و مراد از اينكه فرمود : « وقتى قول بر ايشان واقع مىشود » ، تحقق مصداق قول ، در ايشان و تعين ايشان در صدق قول بر آنان است ( و معنايش اين است كه زمانى كه امت اسلام مصداق قول خدا قرار مىگيرند و قول خدا درباره آنان محقق مىشود ) هم چنان كه در آيه بعدى هم كه مىفرمايد : « * ( وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا ) * - و به خاطر ظلمى كه كردند قول بر ايشان واقع شد » ، مراد همين است ، يعنى عذاب خدا بر آنان محقق گشته ، مصداق آن قرار گرفتند . پس ، بنا بر اين ، جمله مورد بحث در معناى « حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ » مىباشد ، كه در كلام خداى تعالى زياد آمده . و فرق بين اين دو تعبير اين است كه در اولى ، يعنى * ( « وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ » ) * عنايت در اين است كه نامبردگان را متعين در مصداق قول كند و در دومى يعنى « حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ » عنايت در اين است كه قول را در آنان ثابت و مستقر كند ، بطورى كه زوال پذير نباشد . و اما اينكه اين قول چيست كه بر آنان واقع مىشود ، آنچه از كلام خداى تعالى صلاحيت دارد كه اين قول را تفسير كند آيه « سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّه الْحَقُّ » مىباشد ، براى اينكه ميدانيم مراد از اين آيات كه خدا به زودى به آنان نشان مىدهد غير آيات آسمانى و زمينى است ، كه خود آنان همواره آنها را مىبينند ، و دائما در پيش رو و بيخ گوششان قرار دارد ، بلكه مراد ، بعضى از آياتى است كه جنبه خارق عادت داشته باشد و مردم از ديدن آن ناگزير به ايمان شوند و در حالى فرا رسد كه به هيچ يك از

--> ( 1 ) سوره حم سجده ، آيه 53 .