متوجه آن است ، بلكه مطلق سبب ، و مطلق سبب هم هرگز تخلف نمىپذيرد ( مثلا بيمارى كه براى نجات از بيمارىاش متوسل به دارو و درمان مىشود ، فطرت او ، او را به چنين كارى واداشته ، يعنى به او فهمانده كه شفا دهنده اى هست ، ولى فكر او به اين طمع افتاده كه شايد آن شفا دهنده اين دارو بوده باشد ، پس اگر دارو ، درمان نكرد آن حكم فطرى نقض نشده است ) . و نيز از بيان ما ، فساد گفتار آن مفسر ديگر روشن مىشود كه گفته است : « مراد از مضطر وقتى كه او را بخواند ، گنه كارى است كه استغفار كند ، چون خدا او را مىآمرزد و همين آمرزش اجابت او است » « 1 » . وجه فساد گفتارش اين است كه - گفتيم - لام در « المضطر » استغراق را مىرساند و اينطور نيست كه هر استغفارى مغفرت را به دنبال داشته باشد و خدا هر استغفار كننده اى را بيامرزد ، علاوه بر اين كه هيچ دليلى بر اين تقييد نداريم ، آيه شريفه در باره مطلق مضطر است ، و شما نمىتوانيد بدون دليل ، مختص به گنه كارش كنيد . با استغراق مستفاد از * ( « أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاه . . . » ) * ] بعضى « 2 » از صاحبان اين نظريه در رفع اشكال استغراق گفته‌اند كه : استغراق به حال خود باقى است ، چيزى كه هست بايد آن را مقيد به مشيت خدا كرد ، زيرا خود خداى تعالى اجابت را مقيد بدان نموده ، و فرموده است : « فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْه إِنْ شاءَ » « 3 » . ولى اين جواب نيز كافى نيست ، زيرا آيه سوره انعام سياقى دارد كه نمىتواند آيه اجابت مضطر را تقييد كند و اينك تمامى آيه انعام « قُلْ أرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّه أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أغَيْرَ اللَّه تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ بَلْ إِيَّاه تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْه إِنْ شاءَ - بگو به من خبر دهيد اگر راست مىگوييد در صورتى كه عذاب خدا شما را دريابد ، و يا قيامتتان به پا شود ، آيا باز هم غير خدا را مىخوانيد ؟ نه ، بلكه تنها و تنها او را مىخوانيد ، پس اگر بخواهد حاجتتان را برمىآورد » و مساله قيامت قضايى است محتوم ، كه درخواست نشدن آن ممكن نيست ، هم چنان كه ممكن نيست انسان بطور حقيقت آن را طلب كند . و اما آن لنگه ديگر آيه ، يعنى عذاب الهى ، اگر رفع آن عذاب را از مسير واقعى آن بخواهد ، يعنى توبه كند و ايمان حقيقى به خدا بياورد ، بطور قطع حاجت را برمىآورد ، هم چنان كه از قوم يونس عذاب را بر داشت ، چون رفع آن را از مسير واقعى آن خواستند ، يعنى توبه كردند و ايمان حقيقى آوردند . اما اگر از اين مسير نباشد ، بلكه بخواهند حيله كنند و براى نجات خود نيرنگ بزنند ، قطعا

--> ( 1 و 2 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 6 . ( 3 ) پس ، خدا آنچه را مىخواهيد اگر بخواهد بر مىآورد . سوره انعام ، آيه 41 .