« أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّه فَبِهُداهُمُ اقْتَدِه » « 1 » خواهد بود ، دقت بفرماييد . جمله * ( « آللَّه خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ » ) * تتمه خطاب به رسول خدا ( ص ) است و استفهام در آن براى تقرير است و مىفهماند كه خدا بهتر است و حاصل مقصود اين است كه : وقتى ثناء همه اش براى خدا است و اوست كه بندگان برگزيده شده اش را اصطفاء كرده . پس او بهتر است از آلهه اى كه ايشان مىپرستند ، با اينكه نه خالقند و نه مدبر ، مع ذلك آنها را حمد مىگويند و حال آنكه هيچ خيرى از دست آنها به ايشان افاضه نشده است . * ( « أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً . . . » ) * كلمه « حدائق » جمع حديقه است ، كه به معناى بستان محدودى است كه آن را ديوار محاصره كرده باشد و كلمه « ذات بهجة » صفت حدائق است ، در مجمع البيان گفته : ذات بهجه ، يعنى چيزى كه داراى منظره اى نيكو است كه هر كس آن را ببيند مبتهج و خوشحال مىگردد و اگر به صورت جمع نفرمود : « ذوات بهجه » ، به عنايت اين است كه در حدائق جماعت مراد است و جماعت هم مفرد مؤنث است « 2 » . كلمه « ام » در آيه شريفه منقطعه است ، كه معناى « بلكه » را مىدهد و كلمه « من » مبتدايى است كه خبرش حذف شده ، هم چنان كه شق ديگر ترديد نيز حذف شده است . و استفهام در آيه تقريرى است كه شنونده را وادار مىكند كه به حق اقرار كند و تقدير آيه بطورى كه سياق بر آن دلالت دارد اين است كه : « بل امن خلق السماوات و الأرض . . . خير اما يشركون » . و در چهار آيه بعد هم مطلب از اين قرار است . معناى آيه اين است كه : « بلكه آيا كسى كه آسمانها و زمين را خلق كرده ، و براى شما ، يعنى به نفع شما از آسمان - بالاى زمين - آبى - بارانى - فرستاد و در نتيجه با آن آب بستانهاى داراى بهجت و خرمى رويانديم كه در قدرت خود شما نبود ، كه درختان آن را برويانيد . آيا با اين حال معبود ديگرى با خداى سبحان مىگيريد ؟ و اين استفهام در حقيقت انكار و توبيخ است » . در اين آيه - بطورى كه در سابقش ديديد - التفاتى از غيبت ( آيا كسى كه آسمانها و زمين را خلق كرده ) به خطاب ( رويانديم ) به كار رفته و روى سخن در « مىگيريد » ، به مشركين شده است و نكته اين التفات ، تشديد توبيخ است ، چون توبيخ حضورى شديدتر از غيابى است . آرى مقام آيات قبل مقام تكلم بود ، تكلم از كسى كه فردى از خواص خود را در

--> ( 1 ) آنان كسانى بودند كه خدا هدايتشان كرد پس به هدايت آنان اقتداء كن . سوره انعام ، آيه 90 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 229 .