و به همين جهت دوباره از همين گفته خود اعراض نموده فرمود : « بلكه شما مردمى هستيد كه در حال آزمايشيد » ، يعنى خداوند شما را با خير و شر مىآزمايد ، تا مؤمن شما از كافرتان و مطيع شما از عاصيتان ، متمايز و جدا گردد . و معناى آيه اين است كه قوم صالح گفتند : ما به تو و به آنان كه با تو هستند فال بد مىزنيم ، و هرگز به تو ايمان نياورده ، و استغفار نمىكنيم . صالح فرمود : و طائرتان يعنى نصيبتان از شر نزد خدا است ، و آن نامه اعمال شما است و من و آنهايى كه با من هستند اثرى در شما نداريم ، تا اين ابتلاآت را به سوى شما سوق دهيم ، بلكه اين خود شماييد كه در بوته آزمايش قرار گرفته‌ايد و با اين ابتلاآت امتحان مىشويد ، تا مؤمنتان از كافرتان جدا و مطيعتان از عاصيتان متمايز گردد . و چه بسا بعضى « 1 » گفته‌اند كه : طائر به معناى شر نيست ، بلكه به معناى آن علتى است كه يا به انسان خير برساند يا شر ، چون قوم صالح يا همه عرب همانطور كه با طير فال بد مىزدند ، با طير نيز فال خوب مىزدند ، و همانطور كه بعضى مرغها را نحس مىدانستند ، بعضى ديگر را نيز داراى ميمنت مىپنداشتند ، پس طائر در نزد عرب به معناى هر چيزى است كه دنبالش يا خير بياورد يا شر ، هم چنان كه در قرآن كريم نامه اعمال را كه يا خير است يا شر طائر خوانده و فرموده : « وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناه طائِرَه فِي عُنُقِه وَنُخْرِجُ لَه يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً » « 2 » . و چون آنچه از خير و شر كه به انتظار آدمى است به قضاء و حكم خداى سبحان است و در نامه اى نوشته شده است ، ناچار طائر همان كتابى خواهد بود كه مقدرات انسان در آن محفوظ شده است . ليكن اين حرف صحيح نيست زيرا در ذيل آيه سوره اسرى آمده كه مراد از طائر نامه اعمال است ، نه كتاب مقدرات ، هم چنان كه آيه بعدش كه مىفرمايد : « اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً » « 3 » بر اين گفته ما دلالت مىكند . بعضى « 4 » گفته‌اند : معناى جمله * ( « بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ » ) * اين است كه شما مردمى هستيد كه عذاب خواهيد شد ، ليكن آن معنا كه ما براى جمله مذكور كرديم مناسبتر است .

--> ( 1 ) تفسير كشاف ، ج 3 ، ص 371 . ( 2 ) طائر هر انسانى را به گردنش مىآويزيم و روز قيامت آن را به صورت كتابى بيرون مىآوريم . سوره اسرى ، آيه 13 . ( 3 ) كتابت را بخوان امروز خودت براى حسابرسى عليه خود كافى هستى . سوره اسرى ، آيه 14 . ( 4 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 227 .