مغفور و مرحومند و آنها هم مانند مرسلين خوفى ندارند . بنا بر اين ، استثناء اهل توبه از بين مرسلين ، با اينكه داخل آنان نبودند ، استثناء منقطع است و مراد از « ظلم » هم مطلق نافرمانى خدا ، و مراد از « حسن بعد از سوء » هم توبه بعد از معصيت و يا عمل صالح بعد از عمل سوء است و معناى آيه مورد بحث اين است كه : هر چند گفتيم غير انبياء همه ظالمند ، و ليكن كسى كه با ارتكاب گناه ظلم مىكند و سپس آن گناه و سوء را مبدل به حسن مىسازد ، يعنى توبه مىكند يا عمل صالحى انجام مىدهد ، من كه غفور و رحيمم ظلم او را مىآمرزم و به او ترحم مىكنم ، پس او نيز نبايد بعد از اين از چيزى بترسد . * ( « وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ . . . » ) * در اين آيه كلمه « سوء » به برص كه يك نوع بيمارى خطرناك پوستى است تفسير شده ، كه قبلا هم ذكرش گذشت و ممكن است از سياق استظهار شود كه : اولا : جمله * ( « فِي تِسْعِ آياتٍ إِلى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِه » ) * ، حال از دو معجزه عصا و يد بيضا باشد و معنا چنين باشد كه : اى موسى ! تو عصايت را بينداز و دستت را به گريبان كن ، در حالى كه اين دو معجزه دو تا از نه معجزه اى باشد كه براى دعوت فرعون و قومش به تو داديم . و ثانيا : اينكه دو معجزه مذكور دو تا از آن نه معجزه باشد كه ما در تفسير آيه « وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ » « 1 » درباره اينكه اين نه معجزه كدام است بحث مفصلى كرديم ، و بقيه الفاظ آيه روشن است . * ( « فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِينٌ » ) * كلمه « مبصرة » به معناى واضح و روشن است و اينكه در مقابل گفتند : * ( « هذا سِحْرٌ مُبِينٌ » ) * ، در حقيقت اهانتى بوده كه به آيات خدا كردند و دلالت واضح آنها را بر حقانيت دعوت موسى ، به هيچ گرفتند و حتى نسبت به عدد آنها هم توجهى نكردند و جز به اين مقدار كه اين كارها هم كارى است ، عنايتى بدان نورزيدند . * ( « وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا . . . » ) * راغب گفته است : كلمه « جحد » به معناى انكار چيزى است كه در دل ثبوتش مسلم شده و يا اثبات چيزيست كه در قلب نفى آن به ثبوت رسيده است « 2 » ، و كلمه استيقان و يقين هر دو به يك معناست .

--> ( 1 ) سوره اسرى ، آيه 101 . ( 2 ) مفردات راغب ، ماده « جحد » .