پس خلاصه معناى دو آيه اين است : اگر به تو ايمان آوردند و پيرويت كردند ، آنان را دور خود جمع كن و پر و بال رأفت برايشان بگستران و به تربيتشان بپرداز و اگر نافرمانيت كردند از عملشان بيزارى جوى . * ( « وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ » ) * يعنى از امر اطاعت و نافرمانيشان هيچ چيز به دست تو نيست و تو به غير از آنچه كه ما تكليف كرديم وظيفه اى ندارى ، غير از تكليف هر چه هست به دست خداست كه او عزيز و مقتدر است ، و به زودى نافرمانان را عذاب ، و مؤمنين پيروت را رحمت مىدهد . و اگر در اين مقام دو اسم « عزيز » و « رحيم » را اختصاص به ذكر داد ، بدين جهت بود كه ذهن شنونده را به داستانهاى قبل ، كه يكى پس از ديگرى با اين دو اسم ختم شد توجه دهد . پس اين تعبير در معناى اين است كه بفرمايد : تو در كار پيروان و نافرمانان هر دو طبقه به خدا توكل كن ، كه او عزيز و رحيم است ، همان عزيز و رحيمى كه با قوم نوح و هود و صالح و ابراهيم و لوط و شعيب و قوم فرعون ، آن رفتارها را كرد كه شنيدى و ما داستانهايشان را برايت گفتيم ، پس سنت ما همواره اين بوده كه به عزت خود نافرمانان را بگيريم و به رحمت خود مؤمنين را نجات دهيم . « الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ » ظاهر اين دو آيه - بطورى كه به ذهن مىرسد - اين است كه مراد از « ساجدين » ساجدان در نماز باشد ، كه يكى از ايشان خود رسول خدا ( ص ) است و اين قهرا با نماز جماعت آن جناب منطبق مىگردد و به قرينه مقابله ، مراد از قيام هم قيام در نماز است . در نتيجه معناى آن چنين مىشود : « آن خدايى كه - و يا آن عزيز و رحيمى كه - تو را در دو حال قيام و سجده مىبيند ، كه با ساير ساجدان پايين و بالا مىشوى و با ايشان نماز مىخوانى » . در معناى اين آيه رواياتى از دو طرق شيعه و سنى نيز وارد شده ، كه - ان شاء اللَّه - در بحث روايتى آينده ، آن روايات را از نظرتان مىگذرانيم . * ( « إِنَّه هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ » ) * اين جمله بيان و علت جمله « * ( وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ ) * » است و آيات شريفه به طورى كه معنايش گذشت ، در مقام آنست كه خاطر رسول خدا ( ص ) را