مىكند ، بدون اينكه از وسط راه به سوى چپ و راست آن متمايل گشته ، يا به خاطر افراط و تفريط به كلى از آن منحرف شود ، چون اگر ( متمايل و يا منحرف ) بشود در نظام طرح شده خللى روى مىدهد و به دنبال آن غايت خود آن جزء و غايت همه عالم رو به تباهى مىگذارد . و اين هم ضرورى و واضح است ، كه بيرون شدن يك جزء از آن خطى كه برايش ترسيم شده و تباهى آن نظمى كه براى آن و غير آن لازم بوده ، باعث مىشود ساير اجزاء با آن هماهنگى نكنند و در عوض با آن بستيزند ، اگر توانستند آن را به راه راستش بر مىگردانند و به وسط راه و حد اعتدال بكشانند كه هيچ ، و اگر نتوانستند ، نابودش نموده آثارش را هم محو مىكنند ، تا صلاح خود را حفظ نموده و عالم هستى را بر قوام خود باقى بگذارند و از انهدام و تباهى نگه بدارند . انسانها نيز كه جزئى از اجزاى عالم هستى هستند ، از اين كليت مستثنى نيستند ، اگر بر طبق آنچه كه فطرتشان به سوى آن هدايتشان مىكند رفتار كردند ، به آن سعادتى كه بر ايشان مقدر شده مىرسند و اگر از حدود فطرت خود تجاوز نمودند ، يعنى در زمين فساد راه انداختند ، خداى سبحان به قحط و گرفتارى ، و انواع عذابها و نقمتها گرفتارشان مىكند ، تا شايد به سوى صلاح و سداد بگرايند ، هم چنان كه فرمود : « ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ » « 1 » . و اگر هم چنان بر انحراف و فساد خود بمانند و به خاطر اينكه فساد در دلهايشان ريشه دوانيده از آن دل بر نكنند ، آن وقت به عذاب استيصال گرفتارشان مىكند و زمين را از لوث وجودشان پاك مىسازد ، هم چنان كه فرمود : « وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ » « 2 » و نيز فرموده : « وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ » « 3 » . و نيز فرموده : « أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ » « 4 » و اين بدان جهت است كه وقتى

--> ( 1 ) فساد در دريا و خشكى عالم هويدا گشت ، به خاطر كارهايى كه مردم به دست خود كردند و تا آنكه خدا بعضى از آثار عملهايشان را به ايشان بچشاند ، باشد كه برگردند . سوره روم ، آيه 41 . ( 2 ) و اگر اهل قريه ها ايمان مىآوردند و تقوى پيشه مىكردند ، هر آينه بركات آسمان و زمين را به رويشان باز مىكرديم ، اما تكذيب كردند ، پس ما نيز آنان را به آنچه كه مىكردند گرفتيم . سوره اعراف ، آيه 96 ( 3 ) پروردگار تو هيچ گاه اهل يك قريه را به خاطر يك ظلم ، با اينكه همه در پى اصلاحند هلاك نمىكرد . سوره هود ، آيه 117 . ( 4 ) زمين را بندگان صالح من به ارث مىبرند . سوره انبياء ، آيه 105 .