كسى تقدير كرده و فرموده : « كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ » « 1 » و اين مرگ به انعدام و فنا نيست ، بلكه به نقل دادن آدميان از خانه اى به خانه اى ديگر است ، و اين خود يكى از تدابير عام است كه در عالم جارى است ، و مراد از زنده كردن ، افاضه حيات بعد از مرگ است . * ( « وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ » ) * - « يوم الدين » يعنى روز جزاء كه همان روز قيامت است ، و مساله آمرزش را مثل ساير نعمتهاى مذكور به طور قطعى ذكر نكرد و نگفت : « و كسى كه مرا مىآمرزد » بلكه گفت : « و كسى كه اميدوارم مرا بيامرزد » ، دليلش اين است كه مساله آمرزش به استحقاق نيست ، تا اگر كسى خود را مستحق آن بداند قطع به آن پيدا كند ، بلكه فضلى است از ناحيه خدا و بطور كلى هيچ كس از خدا هيچ چيز طلبكار نيست ، بلكه چيزى كه هست اين خداى سبحان است كه بر خود واجب كرده كه خلق را هدايت كند و رزق دهد و بميراند و زنده كند ، ولى بر خود واجب نكرده كه هر گنه كارى را بيامرزد . درباره رزق فرموده : « فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَالأَرْضِ إِنَّه لَحَقٌّ » « 2 » و درباره مرگ فرموده : « كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ » « 3 » و درباره احياء بعد از مرگ فرموده : « إِلَيْه مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً وَعْدَ اللَّه حَقًّا » « 4 » ولى درباره مغفرت نفرموده : « يغفركم جميعا - همه شما را مىآمرزد » بلكه فرموده : « إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ » « 5 » . در جمله مورد بحث ، ابراهيم ( ع ) به خود نسبت خطا و گناه داده با اينكه آن جناب از گناه معصوم بود و اين خود دليل بر آن است كه مرادش از خطيئه ، مخالفت اوامر مولوى الهى نبوده ، چون خطيئه و گناه مراتبى دارد و هر كس به حسب مرتبه اى كه از عبوديت خدا دارد ، در همان مرتبه خطيئه اى دارد ، هم چنان كه فرموده‌اند : « حسنات الأبرار سيئات المقربين - خوبيهاى نيكان براى مقربين درگاه حق ، بدى و گناه بشمار مىرود » و به همين جهت است كه خداى تعالى به رسول گرامى خود ( ص ) دستور مىدهد : « وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ » « 6 » .

--> ( 1 ) هر نفسى مرگ را مىچشد . سوره انبياء ، آيه 35 . ( 2 ) پس به پروردگار آسمان و زمين سوگند كه رزق حق است . سوره ذاريات ، آيه 23 . ( 3 ) سوره انبياء ، آيه 35 . ( 4 ) همه به سوى او بازمىگرديد وعده خدا حق است . سوره يونس ، آيه 4 . ( 5 ) خدا اين جرم را كه به وى شرك بورزند نمىآمرزد ، ولى پائينتر از شرك را از هر كس كه بخواهد مىآمرزد . سوره نساء ، آيه 48 . ( 6 ) براى گناهت طلب آمرزش كن . سوره يوسف ، آيه 29 .