السيد الطباطبائي ( مترجم : همداني )
393
تفسير الميزان ( فارسي )
موجودات روحانى برايشان دشوار بود و نمىتوانستند آنها را در ذهن خود مجسم سازند لذا دست به اين ابتكار زدند كه براى هر يك مجسمه اى نمايانگر آن موجود روحانى بسازند و هنگام عبادت متوجه آن مجسمه شوند . در عبادت ستاره پرستان نيز مطلب از اين قرار بود ، چون در كيش آنان نيز معبود اصلى روحانيات كواكب بود و از در ناچارى خود اجرام كواكب را صنم و نمايانگر آن روحانيات گرفته تا كواكب را بپرستند ، ولى در اينجا از نظر اينكه ستارگان ، طلوع و غروب دارند و روزها اصلا پيدا نيستند ناگزير شدند صنم ديگرى براى اين صنمها بسازند ، تا قواى فعاله و آثارى كه ستارگان در عالم پايين دارند مجسم سازد ، مثلا ، « زهره » به زعم ايشان ايجاد طرب و سرور و نشاط مىكند ، اين آثار را در صنم زهره نمايش مىدادند ، يعنى صنم زهره را به شكل دخترى زيبا مىساختند ، و چون مريخ را منشا فتنه و خونريزى مىدانستند ، صنم آن را به صورتى ديگر ، و عطارد را كه سمبل علم و معرفت مىپنداشتند صنم آن را نمايانگر آثار و خواص آن مىساختند و همچنين صنمى كه براى بزرگان و قديسين از بشر درست مىكردند ، بدين منوال بود . بنا بر اين ، بتها را به طور كلى براى اين مىساختند كه آينه اى براى رب خودش باشد كه يا فرشته است يا جن و يا انسان ، چيزى كه هست به جاى اينكه خود رب را بپرستند همان بت را مىپرستيدند و در عبادت متوجه آن گشته بدان تقرب مىجستند و اگر خيلى به اصطلاح روشن فكر مىشدند ، از بت تجاوز كرده خود رب را عبادت مىكردند ، ولى از عبادت خداى سبحان هيچ خبرى نبود . و اين تحقيق ادعاى بعضى بتپرستان را كه مىگويند : « ما خدا را مىپرستيم و بت تنها براى ما قبله ما است ، تا عبادتمان را بدان طرف انجام دهيم و گرنه مقصود اصلى از عبادت بت نيست ، هم چنان كه مسلمين خدا را مىپرستند ، ولى عبادت خود را رو به كعبه انجام مىدهند » تكذيب مىكند . براى اينكه قبله عبارت از محلى است كه در حال عبادت رو به آن مىايستند ، نه اينكه به عبادت رو به آن بايستند ولى بتپرستان هم در عبادت و هم به عبادت رو به بت مىايستند ، و به عبارت ديگر : توجه به سوى قبله است ولى عبادت براى پروردگار قبله است و او خدا ( عز اسمه ) است و اما در بت هم به سوى بت متوجه مىشوند و هم براى او عبادت مىكنند ، نه براى رب بت ، و بر فرض هم كه بعضى روشنفكران ايشان عبادت را براى رب بت كه گفتيم يكى از روحانيات است انجام دهند ، باز خداى سبحان را عبادت نمىكنند ، پس در كيش بتپرستى ، خداى تعالى به هيچ وجه و در هيچ حالى عبادت نمىشود .