السيد الطباطبائي ( مترجم : همداني )

375

تفسير الميزان ( فارسي )

آنهايى كه غير اعتقادات يقينى و حاصل از برهان و و جدان را نمىپذيرند بدان معتقدند . و به تعبير ديگر ، مراد من از « عالمين » ، آسمانها و زمين و موجودات بين آن دو است ، كه با تدبير واحدى كه در آنها است دلالت مىكنند بر اينكه رب و مدبرى واحد دارند و مراد از « رب العالمين » ، همان رب واحدى است كه تدبير واحد عالم بر او دلالت دارد و اين دلالت يقينى است ، كه و جدان اهل يقين آن را درك مىكند ، اهل يقينى كه جز با برهان و و جدان سر و كارى ندارند . حال اگر بگويى فرعون از موسى جز اين را نخواست كه رب العالمين را برايش معرفى كند كه حقيقت او چيست ؟ - چون در نظر او اين كلمه معناى معقولى نداشت - پس او تنها مىخواست معناى اين كلمه را تصور كند ، با اين حال چه معنا دارد كه موسى ( ع ) در پاسخش بفرمايد : « * ( إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ ) * - اگر اهل يقين باشيد ؟ » چون يقين علم تصديقى است ، كه تصور ، هيچ توقفى بر آن ندارد ، و ( حال آنكه ) موسى ( ع ) در پاسخ خود ، تصور رب العالمين را مشروط و موقوف بر يقين كرد . علاوه بر اين آن جناب در پاسخ فرعون مطلبى نفرمود ، جز اينكه لفظ عالمين را برداشته ( سماوات و الارض و ما بينهما ) را به جايش نهاد و به جاى رب العالمين كه فرعون نفهميده بود ، گفت : * ( « رَبُّ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا » ) * و خلاصه لفظ « عالمين » را كه جمع بود تفسير كرد به اسماى مفردات آن جمع - مثل اينكه ما كلمه رجال را تفسير كنيم به زيد و عمرو و بكر - و چنين تفسيرى هيچ فايده اى به شنونده نمىدهد و شنونده به جز همان تصورى كه از شنيدن لفظ رجال داشت ، تصور ديگرى برايش دست نمىدهد و يقينى برايش حاصل نمىشود . در جواب مىگوييم : اينكه فرعون از موسى ( ع ) خواست كه برايش كلمه « رب العالمين » را تصوير كند مسلم است و هيچ شكى در آن نيست ، و ليكن موسى ( ع ) به جاى اينكه در پاسخ همان لفظ رب العالمين را بياورد ، لفظ « سماوات و الارض و ما بينهما » را آورد ، تا بر ارتباط بعضى اجزاى عالم به بعضى ديگر و اتصال آنها دلالت كند ، اتصالى كه از وحدت تدبير واقع در آنها و نظام جارى در آنها خبر دهد ، آن گاه كلام خود را مقيد كرد به اينكه : « اگر اهل يقين باشيد » ، تا دلالت كند بر اينكه اهل يقين ، از همين وحدت تدبير به وجود مدبرى واحد براى همه عالم ، يقين پيدا مىكنند . پس گويا فرعون گفته است : مقصودت از رب العالمين چيست ؟ و او در پاسخ گفته : همان است كه مقصود اهل يقين است ، كه از راه ارتباطى كه در تدبير عوالم سماوات و ارض