مرا كردى » تفسير خوبى نكرده است ، براى اينكه آيه شريفه مىفرمايد « تو از كافرانى » و از ظاهر آن بر مىآيد كه مراد فرعون ، كفران نعمتى « 1 » است كه به عموم بنى اسرائيل داشته و نيز آن نعمتها كه به خصوص موسى ارزانى داشته است ، نه تنها نعمتهاى خاصه به موسى . * ( « قالَ فَعَلْتُها إِذاً وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ فَفَرَرْتُ مِنْكُمْ لَمَّا خِفْتُكُمْ فَوَهَبَ لِي رَبِّي حُكْماً وَجَعَلَنِي مِنَ الْمُرْسَلِينَ وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرائِيلَ » ) * ضمير در « فعلتها » به كلمه « فعلة » - كه در آيه قبلى بود - برمىگردد و ظاهرا كلمه « اذا » مقطوع از جواب و جزاء است ، و - بطورى كه گفته‌اند - معناى « حينئذ - در اين هنگام » را مىرساند و كلمه « عبدت » از تعبيد است و تعبيد و اعباد به معناى بنده گرفتن است . و اين آيات سه گانه جوابى است كه موسى ( ع ) از اعتراض فرعون داده و از تطبيق اين جواب با اعتراضى كه فرعون كرد بر مىآيد كه موسى ( ع ) اعتراض فرعون را تجزيه و تحليل كرده و از آن سه تا اشكال فهميده و در نتيجه به هر سه پاسخ گفته است : اول اينكه ، فرعون از رسالت وى استبعاد كرده ، كه چنين چيزى ممكن نيست ، مگر ممكن است كسى كه ما سوابق او را كاملا مىشناسيم و مىدانيم كه مردى است چنين و چنان ، رسول خدا شود ؟ كه جمله : * ( « ألَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَلَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ » ) * متضمن آن است . دوم اينكه ، عمل او را زشت دانسته ، و او را مفسد و مجرم خوانده ، كه جمله : * ( « فَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ » ) * متضمن آن است . سوم اينكه ، بر او منت نهاده كه تو يكى از بردگان مايى ، كه جمله * ( « وَأَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ » ) * اشاره به آن است . و طبع كلام اقتضاء مىكرده كه نخست از اشكال دوم پاسخ گويد سپس از اعتراض اولش و در آخر از اعتراض سومش و موسى ( ع ) همين طور پاسخ داد . پس ، جمله * ( « فَعَلْتُها إِذاً وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ » ) * جواب از اعتراض دوم او است كه موسى ( ع ) را مجرم دانست و جرمش را بزرگ جلوه داد و به خاطر اينكه - به اصطلاح - احساسات عليه او تحريك نشود نامى از كشتن نبرد تا قبطيان حاضر در جلسه متاثر نشوند . دقت در متن جواب و مقابله آن با اعتراض فرعون ، اين معنا را مىرساند كه جمله : * ( « فَفَرَرْتُ مِنْكُمْ لَمَّا خِفْتُكُمْ فَوَهَبَ لِي رَبِّي حُكْماً » ) * تتمه جواب از قتل باشد ، تا حكم « نبوت »

--> ( 1 ) منهج الصادقين ، ج 6 ، ص 435 .