« يومئذ » متعلق به همان است ، و كلمه « حق » خبر ملك است . بعضى « 1 » ديگر گفته‌اند : كلمه « يومئذ » متعلق به خبرى است كه صفت حق است ، و حذف شده . بعضى ديگر گفته‌اند : مراد از « يومئذ » يوم اللَّه است بعضى ديگر گفته‌اند : « يومئذ » خبر براى ملك است ، و كلمه حق صفت براى مبتداء است . و چون اين اقوال سخنانى بى پايه بود از تعقيب آنها صرفنظر شد . * ( « وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْه يَقُولُ يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا » ) * راغب در مفردات گفته كلمه : « عض » به معناى دندان گرفتن است ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده : « عَضُّوا عَلَيْكُمُ الأَنامِلَ - سر انگشتان خود به دندان بگزيد » و نيز فرموده : * ( « وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ ) * - روزى كه ستمگر دستان خود را با دندان مىگزد » و اين عبارت است از ندامت ، چون عادت مردم همين است كه در هنگام ندامت چنين مىكنند « 2 » و به همين جهت در چنين مواقعى آرزو مىكند اى كاش فلان كار كه در اثر فوتش به چنين روزى دچار شدم از من فوت نمىشد ، هم چنان كه قرآن حكايت كرده كه مىگويند « * ( يا وَيْلَتى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا ) * - اى كاش فلانى را دوست خود نمىگرفتم » . و ظاهرا مراد از « ظالم » جنس ستمگر باشد ، و آن عبارت است از هر كسى كه به هدايت رسول به راه راست نرود ، و نيز مراد از رسول هم جنس رسول است ، هر چند كه از نظر مورد مراد از « ظالم » ستمگران اين امت است ، و مراد از « رسول » رسول خدا ( ص ) است . و معناى آيه اين است كه : « به ياد آر روزى را كه ستمگر آن چنان پشيمان مىشود كه از فرط و شدت ندامتش مىگويد : اى كاش راهى با رسول باز مىكردم و در نتيجه راه باريكى به سوى هدايت به دست مىآوردم » . * ( « يا وَيْلَتى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا » ) * اين جمله تتمه آرزوى ستمگر نادم است و كلمه « فلان » كنايه از نام شخصى مذكر ، و كلمه « فلانة » كنايه است از نام شخصى مؤنث راغب مىگويد : كلمه : « فلان » و « فلانه » كنايه است از انسان ، و الفلان و الفلانة ، با - الف و لام - كنايه است از حيوانات « 3 » . و معناى آيه اين است كه « يا ويلتى » يعنى « واى كه هلاك شدم » « ليتنى لم اتخذ

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 19 ، ص 10 و 11 . ( 2 ) مفردات راغب ، ماده « عض » . ( 3 ) مفردات راغب ، ماده « فلن » .