* ( « إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّه وَرَسُولِه وَإِذا كانُوا مَعَه عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوه . . . » ) * ذكر جمله * ( « الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّه وَرَسُولِه » ) * براى بيان مؤمنين با اينكه معناى كلمه مؤمنين روشن بود براى اين بود كه دلالت كند بر اتصافشان به حقيقت معناى ايمان ، و معنايش اين است كه مؤمنين عبارتند از آنهايى كه به خدا و رسولش ايمان حقيقى دارند ، و به وحدانيت خدا و رسالت رسولش باور و اعتقاد قلبى دارند . و به همين جهت دنبالش فرمود : « و چون با او بر سر امرى اجتماع و اتفاق مىكنند ، نمىروند تا اجازه بگيرند » و مقصود از امر جامع امرى است كه خود به خود مردم را دور هم جمع مىكند ، تا درباره آن بينديشند و مشورت كنند ، و سپس تصميم بگيرند ، مانند جنگ و امثال آن . و معناى آيه اين است كه چون با رسول او بر سر امرى از امور عمومى اجتماع مىكنند ، پى كار خود نرفته و از آن جناب روى نمىگردانند ، مگر بعد از آنكه كسب اجازه كرده باشند . و چون چنين بود ، دنبالش فرمود : « كسانى كه از تو اجازه مىگيرند كسانى هستند كه به خدا و رسولش ايمان دارند » و اين در حقيقت به منزله عكس صدر آيه است ، تا دلالت كند بر ملازمه و اينكه ايمان از كسب اجازه جدا نمىشود . * ( « فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ » ) * - در اين جمله خداى تعالى رسول گرامى خود را اختيار مىدهد كه به هر كس خواست اجازه رفتن بدهد ، و به هر كس خواست ندهد . * ( « وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّه إِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * - در اين جمله رسول گرامى خود را دستور مىدهد تا به منظور دلخوش كردن آنان ، و تا رحمتى باشد براى آنان ، از خدا برايشان طلب مغفرت كند . * ( « لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً . . . » ) * « دعاء رسول » به معناى اين است كه آن جناب مردم را براى كارى از كارها دعوت كند ، مانند دعوتشان به سوى ايمان و عمل صالح و به سوى مشورت در امرى اجتماعى و به سوى نماز جماعت ، و امر فرمودنش به چيزى از امور دنيا و آخرتشان ، همه اينها دعا و دعوت او است . شاهد اين معنا جمله ذيل آيه است كه مىفرمايد : * ( « قَدْ يَعْلَمُ اللَّه الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً » ) * و نيز تهديدى كه دنبال آيه درباره مخالفت امر آن جناب آمده ، و شهادت اين دو فقره بر مدعاى ما روشن است ، و اين معنا با آيه قبلى هم مناسبتر است ، زيرا در آن آيه مدح مىكرد كسانى را كه دعوت آن حضرت را اجابت مىكردند ، و نزدش حضور مىيافتند ، و از او بدون