هم چنان كه سياقش و مخصوصا سياق ذيلش اين احتمال را تاييد مىكند . در نتيجه اين آيه وعده جميل و زيبايى است براى مؤمنين كه عمل صالح هم دارند ، به آنان وعده مىدهد كه به زودى جامعه صالحى مخصوص به خودشان برايشان درست مىكند و زمين را در اختيارشان مىگذارد و دينشان را در زمين متمكن مىسازد ، و امنيت را جايگزين ترسى كه داشتند مىكند ، امنيتى كه ديگر از منافقين و كيد آنان ، و از كفار و جلو گيريهايشان بيمى نداشته باشند ، خداى را آزادانه عبادت كنند ، و چيزى را شريك او قرار ندهند . پس در جمله * ( « وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ » ) * كلمه « من » تبعيضى خواهد بود نه بيانى ، و خطاب در آن ، به عموم مسلمين است كه در ميان آنان ، هم منافق هست و هم مؤمن ، و مؤمنين ايشان نيز دو طايفه‌اند ، يكى كسانى كه عمل صالح مىكنند ، و گروه ديگر آنان كه عمل صالح ندارند ، ولى وعده اى كه در آن آمده مخصوص كسانى است كه هم ايمان داشته باشند و هم اعمالشان صالح باشد و بس . و در جمله * ( « لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ » ) * دو احتمال هست ، يكى اينكه مراد از استخلاف اين باشد كه خداى تعالى به ايشان خلافتى الهى نظير خلافت آدم و داوود و سليمان داده باشد ، هم چنان كه درباره خلافت آدم فرمود : « إِنِّي جاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً » « 1 » و درباره داوود فرموده : « إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الأَرْضِ » « 2 » و درباره سليمان فرموده : « وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ » « 3 » كه اگر مراد از خلافت اين باشد ، قهرا خلفاى قبل از ايشان خلفاى خدا ، يعنى انبياى او و اوليايش خواهد بود ، و ليكن به دليلى كه مىآيد اين احتمال بعيد است . احتمال دوم اينكه مراد از « خلافت » ارث دادن زمين به ايشان و مسلط كردن آنان بر زمين باشد ، هم چنان كه در اين معنا فرموده : « إِنَّ الأَرْضَ لِلَّه يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِه ، وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ » « 4 » و نيز فرموده : « أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ » « 5 » كه بنا بر اين احتمال ،

--> ( 1 ) مىخواهم در زمين خليفه اى قرار دهم . سوره بقره ، آيه 30 . ( 2 ) ما تو را خليفه اى در زمين قرار داديم . سوره ص ، آيه 26 . ( 3 ) سوره نمل ، آيه 16 . ( 4 ) زمين از آن خدا است ، به هر كس از بندگانش بخواهد آن را ارث مىدهد ، و سر انجام از آن پرهيزگاران است . سوره اعراف ، آيه 128 . ( 5 ) زمين را بندگان صالح من ارث مىبرند . سوره انبياء ، آيه 105 .