اين را هم بايد از نظر خواننده دور نداريم كه آيه شريفه هر چند ظاهرش بيان حال كفار از اهل هر ملت و مخصوصا مشركين از وثنىها است ، و ليكن بيانى كه دارد در ديگران هم كه منكر صانع هستند جريان دارد ، براى اينكه انسان هر كس كه باشد براى زندگى خود هدف و سعادتى قائل است . و هيچ ترديدى ندارد كه رسيدن به هدفش به وسيله سعى و عملش صورت مىگيرد ، اگر معتقد به وجود صانعى براى عالم باشد ، و او را به وجهى از وجوه مؤثر در سعادت خود بداند ، قهرا براى تحصيل رضاى او و رستگارى خويش و رسيدن به آن سعادتى كه صانع برايش تقدير نموده ، متوسل به اعمال صالح مىگردد . و اما اگر قائل به وجود صانع نباشد و غير او را مؤثر در عالم بداند ، ناگزير عمل خود را براى چيزى انجام مىدهد كه او را مؤثر مىداند . كه ياد هراست يا طبيعت و يا ماده ، تا آن را متوجه سعادت دنيوى خود كند ، دنيايى كه به اعتقاد او ديگر ما ورايى ندارد . پس اين دسته مؤثر در سعادت حيات دنياى خويش را غير خدا مىدانند ( در حالى كه غير از او مؤثرى نيست ) و معتقدند كه مساعى دنيايى ايشان را به سعادتشان مىرساند ، در حالى كه آن سعادت جز سرابى نيست ، و هيچ حقيقت ندارد ، و ايشان هم چنان سعى مىكنند و عمل انجام مىدهند تا آنچه از اعمال برايشان مقدر شده تمام شود ، يعنى اجلشان فرا رسد ، آن وقت است كه هيچ يك از اعمال خويش را نمىيابند و بر عكس به عيان مىيابند كه آنچه از اعمال خود اميد مىداشتند جز تصورى خيالى يا رؤيايى پريشان نبود . آن وقت است كه خدا حسابشان را مىدهد ، و خدا سريع الحساب است . * ( « أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاه مَوْجٌ مِنْ فَوْقِه مَوْجٌ مِنْ فَوْقِه سَحابٌ . . . » ) * در اين آيه اعمال كفار را تشبيه ديگرى كرده تا معلوم شود كه آن اعمال ، حجابهايى متراكم و ظلمتهايى است بر روى دلهايشان كه نمىگذارد نور معرفت به دلها رخنه كند . و اين مساله كه كفار در ظلمتها قرار دارند در قرآن كريم مكرر آمده ، مانند آيه « وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ » « 1 » و آيه « كَمَنْ مَثَلُه فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها » « 2 » و آيه « كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ » « 3 » .

--> ( 1 ) و كسانى كه كفر ورزيدند سرپرستشان طاغوت است كه همواره از نور به سوى ظلمت بيرونشان مىكند . سوره بقره ، آيه 257 . ( 2 ) مانند كسى كه در مثل در ظلمتهايى قرار دارد كه بيرون شدن برايش نيست ، سوره انعام ، آيه 122 . ( 3 ) نه ، بلكه آنچه مىكردند در دلهايشان اثر گذاشت نه ، ايشان آن روز از پروردگارشان در پرده‌اند . سوره مطففين ، آيات 14 و 15 .