* ( « كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ » ) * - آنچه تشبيه به مشكات شده ، به مشكات و همه خصوصياتى كه در آيه براى آن آمده تشبيه شده ، نه تنها به كلمه مشكات ، يعنى * ( « فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ . . . » ) * همه در اين تشبيه دخالت دارند ، چون اگر تنها به مشكات تشبيه شده باشد معنا فاسد مىشود ، و اين در تمثيلات قرآن نظاير زيادى دارد . * ( « الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ » ) * - تشبيه « زجاجه » به « كوكب درى » به خاطر شدت و بسيارى لمعان نور مصباح و تابش آن است ، معمولا وقتى شيشه را روى چراغ بگذارند بهتر مىسوزد ، و ديگر با وزش باد نوسان و اضطراب پيدا نمىكند و در نتيجه مانند كوكب درى مىدرخشد و درخشش آن ثابت است . * ( « يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ ، لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ ، وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْه نارٌ » ) * - اين آيه خبر بعد از خبر است براى مصباح ، يعنى مصباح مىسوزد در حالى كه اشتعال خود را از درخت مبارك زيتونى گرفته كه نه غربى است و نه شرقى ، يعنى اشتعالش از روغن است كه از درخت زيتون گرفته مىشود . و مقصود از اينكه فرمود آن درخت نه شرقى است و نه غربى اين است كه نه در جانب مشرق روييده و نه در جانب مغرب ، تا در نتيجه سايه آن در جانب مخالف بيفتد ، و ميوه اش به خوبى نرسد و روغنش صاف و زلال نشود ، بلكه در وسط قرار دارد و ميوه اش به خوبى مىرسد و روغنش زلال مىشود . دليل بر اين معنا ، جمله * ( « يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ ، وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْه نارٌ » ) * است ، چون ظاهر سياق اين است كه مراد از آن ، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مىشود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و نه غربى باشد . و اما گفتار بعضى « 1 » از مفسرين كه گفته‌اند : مراد از جمله * ( « لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ » ) * اين است كه درخت مذكور درخت دنيايى نيست تا در مشرق و يا در مغرب برويد بلكه درخت بهشتى است و همچنين گفتار بعضى ديگر كه گفته‌اند : مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق معمور و مغرب معمور دنيا نيست ، بلكه از درختان شام است در ميان مشرق و مغرب قرار دارد كه زيت آن بهترين زيت است ، قابل قبول نيست ، چون از سياق فهميده نمىشود . * ( « نُورٌ عَلى نُورٍ » ) * - اين جمله خبر است براى مبتداى حذف شده و آن مبتدا ضميرى

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 143 به نقل از حسن . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 143 به نقل از ابن زيد .