زبان استعداد است ، يعنى ، خدا شنواى خواسته كسى است كه تزكيه را به زبان استعداد درخواست كند ، و دانا به حال كسى است كه استعداد تزكيه را دارد . * ( « وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبى وَالْمَساكِينَ وَالْمُهاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّه . . . » ) * كلمه « ايتلاء » به معناى تقصير و ترك و سوگند است ، و هر سه معنا با هم تناسب دارند ، و معناى آيه اين است كه صاحبان فضل و سعه يعنى توانگران از شما نبايد در دادن اموال خود به خويشاوندان و مساكين و مهاجرين در راه خدا كوتاهى كنند . و يا معنايش اين است كه توانگران چنين كارى را ترك نكنند و يا اين است كه توانگران هيچ وقت سوگند نخورند كه ديگر به نامبردگان چيزى نمىدهيم ، « و ليعفوا عنهم و ليصفحوا - اگر هم از نامبردگان عمل ناملايمى ديدند صرف نظر كنند ، و ببخشايند » . آن گاه توانگران را تحريك نموده و مىفرمايد : * ( « ألا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّه لَكُمْ وَاللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ ) * - مگر دوست نمىداريد كه خدا هم بر شما ببخشايد ؟ و خدا آمرزنده و مهربان است » . در اين آيه بنا به فرضى كه با آيات افك نازل شده و متصل به آنها باشد ، دلالت بر اين معنا است كه يكى از مؤمنين تصميم گرفته بوده كه احسان هميشه خود را از كسانى كه مرتكب افك شده‌اند قطع كند ، و خداى تعالى او را از اين عمل نهى كرده ، و سفارش اكيد فرموده كه هم چنان احسان خود را ادامه دهد ، كه باز هم بيانى در اين باره خواهد آمد . * ( « إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُؤْمِناتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ » ) * اينكه از مؤمنات سه صفت را بر شمرده ، به منظور دلالت بر عظمت معصيت بوده ، چون صفت شوهر داشتن و عفت و غفلت و ايمان هر يك سبب تامى هستند براى اينكه نسبت زنا را ظلم ، و نسبت دهنده را ظالم و متهم بى گناه را مظلوم جلوه دهند ، تا چه رسد به اينكه همه آن صفات با هم جمع باشند ، يعنى زن متهم به زنا ، هم شوهردار باشد ، هم عفيف ، هم با ايمان ، و هم غافل از چنين نسبت كه در اين صورت نسبت زنا به او دادن ظلمى بزرگتر ، و گناهى عظيمتر خواهد بود ، و كيفرش لعنت در دنيا و آخرت ، و عذاب عظيم خواهد بود ، ولى اين آيه شريفه هر چند كه در جمله آيات افك نازل شده باشد مضمونش عام است ، و تنها مربوط به خصوص داستان افك به خانواده رسالت نيست ، هر چند كه سبب نزولش آن داستان باشد . * ( « يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ » . ) * ظرف « يوم » متعلق است به عذاب عظيم در آيه قبل .