استفاده شود و همچنين از آيات اين داستان كه مىرساند مطلب در ميان مسلمانان شهرت يافت ، و سر و صدا به راه انداخت و اشارات ديگرى كه در آيات هست اين معنا فهميده مىشود . و از آيات بر مىآيد كه به بعضى از خانواده رسول خدا ( ص ) نسبت فحشاء دادند و نسبت دهندگان چند نفر بوده و داستان را در ميان مردم منتشر كرده و دست به دست گردانده‌اند ، و نيز به دست مىآيد كه بعضى از منافقين يا بيماردلان در اشاعه اين داستان كمك كرده‌اند ، چون به طور كلى اشاعه فحشاء در ميان مؤمنين را دوست مىداشتند ، و لذا خدا اين آيات را نازل كرده ، و از رسول خدا ( ص ) دفاع فرمود . * ( « إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ . . . » ) * كلمه « افك » - به طورى كه راغب گفته - به معناى مطلق دروغ است ، و معنايش در اصل ، هر چيزى است كه از وجهه اصلىاش منحرف شود ، وجهه اى كه بايد داراى آن باشد ، مانند اعتقاد منحرف از حق به سوى باطل و عمل منحرف از صحت و پسنديدگى به سوى قباحت و زشتى ، و كلام بر گشته از صدق به سوى كذب و در كلام خداى تعالى در همه اين معانى و موارد استعمال شده « 1 » . و نيز راغب مىگويد : كلمه « عصبه » به معناى جماعت دست به دست هم داده و متعصب است « 2 » . و بعضى « 3 » ديگر گفته‌اند : در عدد ده تا چهل استعمال مىشود . خطاب در آيه شريفه و آيات بعدىاش به مؤمنين است ، آن مؤمنينى كه ظاهر ايمان را دارند ، چه اينكه واقعا هم ايمان داشته‌اند ، يا منافق بوده‌اند و در دل مرض داشته‌اند ، و اما قول بعضى « 4 » از مفسرين كه گفته‌اند مخاطب به چهار خطاب اول ، و يا تنها مخاطب به خطاب دوم و سوم و چهارم رسول خدا ( ص ) و آن زن و مرد متهم است صحيح نيست ، زيرا مستلزم تفكيك ميان خطابهايى است كه در ده آيه اول از آيات مورد بحث قرار دارند ، چون بيشتر خطابهاى مذكور كه بيست و چند خطاب است متوجه عموم مؤمنين است ، و با اين حال بدون شك معنا ندارد چهار و يا سه خطاب اول آن ، متوجه افراد معينى باشد . بدتر از اين حرف سخن بعضى « 5 » ديگر است كه گفته‌اند : خطابهاى چهارگانه و يا

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « افك » . ( 2 ) مفردات راغب ، ماده « عصب » . ( 3 ) روح المعانى ، ج 18 ، ص 114 . ( 4 ) روح المعانى ، ج 18 ، ص 115 . ( 5 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 131 به نقل از حسن .