و تا اينكه بدين وسيله سالها و حسابها را بدانيد ، چون آفتاب شب و روز را از هم متمايز نموده ، و ماه با اختلاف شكلهايش ماه‌هاى قمرى را ترسيم نموده و ماهها سالها را تشكيل مىدهد ، و بنا بر اين معنا ، لام در : « لتبتغوا » و در : « لتعلموا » متعلق به دو فعل : « محونا و جعلنا » ( هر دو ) خواهد بود « 1 » . و ليكن اين معنا صحيح نيست و آيه شريفه در سياقى است كه با آن نمىسازد ، و نمىتوان گفت غرضى كه در آن ذكر شده غرض واحدى است كه مترتب بر هر دو آيه ( آيه محو و آيه اثبات ) شده است . زيرا قبلا هم گفتيم كه آيات مورد بحث در سياق توبيخ و ملامت است ، و آيه مورد بحث يعنى آيه : * ( « وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ » ) * به منزله جواب از احتجاجى است تقديرى كه ممكن است كسى درخواست شر بكند . و خلاصه آن احتجاج اين است كه آدمى به خاطر عجله اى كه دارد در طلب مقاصدش سراسيمه مىشتابد ، و بدون اينكه اعتنا و توجهى نسبت به كتاب و هدايت الهى كه به سوى ملت فرستاده شده و اقوم است ، بنمايد ، در اين راه تفاوتى ميان خير و شر نگذاشته و از هيچ عملى به منظور بررسى صلاح و فساد آن بازنمىايستد ، بلكه به مجرد اينكه عملى را مورد علاقه و مطابق ميلش يافت ، و قدرتش بر انجام آن نيز مساعدت نمود انجامش مىدهد ، و در اين باره بحريت طبيعى خود اعتماد نموده با زبان حال چنين استدلال مىكند كه با اينكه خداوند قدرت اين گونه اعمال را به من داده و مرا از آن جلوگيرى نكرده ، چرا نكنم ؟ هم چنان كه قرآن كريم اين زبان حال را به عنوان زبان حال از مشركين نقل كرده كه رسما مىگفتند : « لَوْ شاءَ اللَّه ما عَبَدْنا مِنْ دُونِه مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آباؤُنا » « 2 » ، و چون جاى چنين استدلالى بوده خداوند در آيه مورد بحث بعد از آنكه كلام را با لحن توبيخ و ملامت بيان فرمود چنين جواب داد كه صرف قدرت داشتن بر عمل و صحيح انجام دادن آن ، دليل بر جواز آن نمىشود ، و صرف اينكه خداوند ايشان را هم بر انجام خيرها قدرت داده و هم بر انجام شرها دليل بر اين نيست كه ارتكاب شر هم جائز باشد ، مگر نمىبينيد كه خداوند شب و روز را دو آيت از آيات خود قرار داده كه انسانها در آن شب و روز زندگى كنند ، و در عين حال آيت شب را محو نموده ، و موجودات را محكوم كرده كه در آن به آسايش و خمود بپردازند و آيت روز را مبصر و وسيله درك و بينايى قرار داده تا در آن رزق خود را طلب كنند و به وسيله آن عدد سنين و

--> ( 1 ) تفسير فخر رازى ، ج 20 ، ص 164 . ( 2 ) اگر خدا مىخواست ما و پدران ما به غير او چيزى را نمىپرستيديم . سوره نحل ، آيه 35 .