است ، و نهر ديگرى است كه از تفليس عبور مىكند به نام « كر » . و داستان اين سد را « يوسف » ، مورخ يهودى در آنجا كه سرگذشت سياحت خود را در شمال قفقاز مىآورد ذكر كرده است . و اگر سد مورد بحث كه كورش ساخته عبارت از ديوار باب الأبواب باشد كه در كنار بحر خزر واقع است نبايد يوسف مورخ آن را در تاريخ خود بياورد ، زيرا در روزگار او هنوز ديوار باب الأبواب ساخته نشده بود ، چون اين ديوار را به كسرى انوشيروان نسبت مىدهند و يوسف قبل از كسرى مىزيسته و به طورى كه گفته‌اند در قرن اول ميلادى بوده است . علاوه بر اين كه سد باب الأبواب قطعا غير سد ذو القرنينى است كه در قرآن آمده ، براى اينكه در ديوار باب الأبواب آهن به كار نرفته . و اما ياجوج و ماجوج : بحث از تطورات حاكم بر لغات و سيرى كه زبانها در طول تاريخ كرده ما را بدين معنا رهنمون مىشود كه ياجوج و ماجوج همان مغوليان بوده‌اند ، چون اين دو كلمه به زبان چينى « منگوك » و يا « منچوك » است ، و معلوم مىشود كه دو كلمه مذكور به زبان عبرانى نقل شده و ياجوج و ماجوج خوانده شده است ، و در ترجمه هايى كه به زبان يونانى براى اين دو كلمه كرده‌اند « گوك » و « ماگوك » مىشود ، و شباهت تامى كه ما بين « ماگوك » و « منگوك » هست حكم مىكند بر اينكه كلمه مزبور همان منگوك چينى است هم چنان كه « منغول » و « مغول » نيز از آن مشتق و نظائر اين تطورات در الفاظ آن قدر هست كه نمىتوان شمرد . پس ياجوج و ماجوج مغول هستند و مغول امتى است كه در شمال شرقى آسيا زندگى مىكنند ، و در اعصار قديم امت بزرگى بودند كه مدتى به طرف چين حمله ور مىشدند و مدتى از طريق داريال قفقاز به سرزمين ارمنستان و شمال ايران و ديگر نواحى سرازير مىشدند ، و مدتى ديگر يعنى بعد از آنكه سد ساخته شد به سمت شمال اروپا حمله مىبردند ، و اروپائيان آنها را « سيت » مىگفتند . و از اين نژاد گروهى به روم حمله ور شدند كه در اين حمله دولت روم سقوط كرد . در سابق گفتيم كه از كتب عهد عتيق هم استفاده مىشود كه اين امت مفسد از سكنه اقصاى شمال بودند . اين بود خلاصه اى از كلام ابو الكلام ، كه هر چند بعضى از جوانبش خالى از اعتراضاتى نيست ، ليكن از هر گفتار ديگرى انطباقش با آيات قرآنى روشنتر و قابل قبولتر است . ز - از جمله حرفهايى كه در باره ذو القرنين زده شده مطلبى است كه من از يكى از