اين جمله از ملاحم يعنى پيشگوييهاى قرآن است . از آنچه گفتيم به خوبى روشن گرديد كه « ترك » در جمله « و تركنا » به همان معناى متبادر از كلمه است ، كه مقابل گرفتن و اخذ است ، و هيچ جهتى ندارد كه مانند بعضى بگوييم : ترك به معناى جعل و از لغات اضداد است . و اين آيه از كلام خداى عز و جل است ، نه تتمه كلام ذو القرنين ، به دليل اينكه در آن ، سياق از غيبت به تكلم با غير كه سياق كلام سابق بر اين خداى تعالى بود و در آن مىفرمود : * ( « إِنَّا مَكَّنَّا لَه » ) * * ( « قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ » ) * ، تغيير يافته ، و اگر تتمه كلام ذو القرنين بود جا داشت چنين بيايد : « ترك بعضهم . . . » در مقابل جمله ديگر كه فرمود * ( « جَعَلَه دَكَّاءَ » ) * . و مقصود از * ( « وَنُفِخَ فِي الصُّورِ » ) * نفخه دومى قبل از قيامت است كه با آن همه مردگان زنده مىشوند ، به دليل اينكه دنبالش مىفرمايد : * ( « فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً » ) * . * ( « الَّذِينَ كانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً » ) * . اين آيه تفسير كافرين است ، و آنان همانهايى هستند كه خداوند ميان آنان و ذكرش سدى قرار داده و پرده اى كشيده - و به همين مناسبت بعد از ذكر سد متعرض حال آنان شده - ديدگان ايشان را در پرده اى از ياد خدا كرده و استطاعت شنيدن را از گوششان گرفته در نتيجه راهى كه ميان آنان و حق فاصله بود آن راه كه همان ياد خدا است ، بريده شده است . آرى ، انسان يا از راه چشم به حق مىرسد ، و از ديدن و تفكر در آيات خداى عز و جل به سوى مدلول آنها راه مىيابد ، و يا از طريق گوش و شنيدن كلمات حكمت و موعظه و قصص و عبرتها ، و اينان نه چشم دارند و نه گوش . * ( « أَ فَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ . . . » ) * . استفهامى است انكارى . در مجمع البيان گفته : معنايش اين است كه آيا كسانى كه توحيد خداى را انكار مىكنند خيال مىكنند اگر غير از خدا اولياى ديگرى اتخاذ كنند ايشان را يارى خواهند نمود ، و عقاب مرا از ايشان دفع توانند كرد ؟ آن گاه بر گفته خود استدلال نموده مىگويد : جمله * ( « إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا » ) * ، بر اين حذف دلالت مىكند « 1 » . البته وجه ديگرى از ابن عباس نقل شده كه وى گفته معناى آيه چنين است : آيا اينان كه كافر شدند مىپندارند كه اگر به غير من آلهه اى بگيرند من براى خود و عليه ايشان غضب نخواهم كرد و عقابشان نمىكنم ؟ .

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 4 ، ص 213 .