وَحْيِنا » « 1 » و آيه « أَنْزَلَه بِعِلْمِه » « 2 » و آيه « وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ » « 3 » مىباشد ، يعنى هر چه مىكرد بدون اطلاع ما نبود . بعضى « 4 » از مفسرين گفته‌اند : آيه مورد بحث در مقام تعظيم امر ذو القرنين است ، مىخواهد بفرمايد جز خدا كسى به دقائق و جزئيات كار او پى نمىبرد ، و يا در مقام به شگفتى واداشتن شنونده است از زحماتى كه وى در اين سفر تحمل كرده ، و اينكه مصائب و شدائدى كه ديده همه در علم خدا هست و چيزى بر او پوشيده نيست . و يا در مقام تعظيم آن سببى است كه دنبال كرده . ولى آنچه ما در معنايش گفتيم وجيه تر است . * ( « ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ . . . » ) * كلمه « سد » به معناى كوه و هر چيزى است كه راه را بند آورد ، و از عبور جلوگيرى كند . و گويا مراد از « دو سد » در اين آيه دو كوه باشد . و در جمله « * ( وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً ) * » مراد از « من دونهما » نقطه اى نزديك به آن دو كوه است . و جمله * ( « لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا » ) * كنايه از سادگى و بساطت فهم آنان است . و چه بسا گفته‌اند : كنايه از عجيب و غريب بودن لغت و زبان آنان باشد ، كه گويا از لغت ذو القرنين و مردمش بيگانه بوده‌اند ولى اين قول بعيد است . * ( « قالُوا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ . . . » ) * . ظاهر اين است كه گويندگان اين حرف همان قومى باشند كه ذو القرنين آنان را در نزديكى دو كوه بيافت . و ياجوج و ماجوج دو طائفه از مردم بودند كه از پشت آن كوه به اين مردم حمله مىكردند ، و قتل عام و غارت راه انداخته اسير مىنمودند . دليل بر همه اينها سياق آيه است كه تماما ضمير عاقل به آنان برگردانده شده و ( نيز ) عمل سد كشيدن بين دو كوه ، و غير از اينها . * ( « فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً » ) * - كلمه « خرج » به معناى آن چيزى است كه براى مصرف شدن در حاجتى از حوائج ، از مال انسان خارج مىگردد . قوم مذكور پيشنهاد كردند كه مالى را از ايشان بگيرد و ميان آنان و ياجوج و ماجوج سدى ببندد كه مانع از تجاوز آنان بشود . * ( « قالَ ما مَكَّنِّي فِيه رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً » ) * . اصل كلمه « مكنى » ، « مكننى » بوده و دو نون در هم ادغام شده به اين صورت در

--> ( 1 ) كشتى را زير نظر ما و به وحى ما بساز . سوره هود ، آيه 37 . ( 2 ) به علم خود نازلش كرد ، سوره نساء آيه 166 . ( 3 ) به آنچه نزد ايشان است احاطه دارد . سوره جن ، آيه 28 . ( 4 ) روح المعانى ، ج 16 ، ص 36 .