مىكند ، و اين معنا را مقيد به قيد « اذا » نموده كه جزاء و جواب باشد . در تفسير روح المعانى گفته : جبرى مذهبان با اين آيه بر مذهب خود استدلال كرده‌اند ، و قدريه آيه قبل را دليل مذهب خود گرفته‌اند « 1 » . امام فخر رازى گفته : به طور كلى كمتر آيه اى از قرآن كريم ديده مىشود كه دلالت بر يكى از اين دو مذهب كند و دنبالش آيه ديگرى به آن مذهب ديگر دلالت نكند ، و اين جز امتحانى از ناحيه خدا نيست ، تا علماى راسخون در علم از مقلدين متمايز گردند « 2 » . مؤلف : اين دو آيه هر دو حق است و لازمه حق بودن آن دو ثبوت اختيار براى بندگان در اعمال و نيز اثبات سلطنت گسترده اى براى خداى تعالى است در ملكش كه يكى از ملكهاى او اعمال بندگانش است و همين است مذهب امامان اهل بيت ( ع ) . * ( « وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ . . . » ) * اين آيات همانطور كه بيان شد در مقام تهديد كفار است ، كفارى كه فساد اعمالشان به حدى رسيده كه ديگر اميد صلاح از ايشان منتفى شده است . و اين قسم فساد مقتضى نزول عذاب فورى و بدون مهلت است ، چون ديگر فائده اى غير از فساد در باقى ماندنشان نيست ، ليكن خداى تعالى در عذابشان تعجيل نكرده هر چند كه قضاى حتمى به عذابشان رانده . چيزى كه هست آن عذاب را براى مدتى معين كه به علم خود تعيين نموده تاخير انداخته است . و به همين مناسبت بود كه آيه تهديد را كه متضمن صريح قضاى در عذاب است با جمله * ( « وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ » ) * افتتاح نموده تا به وسيله آن دو وصفى كه در آن است عذاب معجل را تعديل نمايد و اصل عذاب را مسلم كند تا حق گناهان مقتضى عذاب رعايت شده باشد و حق رحمت و مغفرت خدا را هم رعايت كرده باشد و به آن خاطر عذاب را تاخير اندازد . پس اين جمله ، يعنى جمله * ( « الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ » ) * با جمله * ( « لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ » ) * به منزله دو نفر متخاصماند كه نزد قاضى حاضر شده داورى مىخواهند . و جمله * ( « بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِه مَوْئِلًا » ) * به منزله حكم صادر از قاضى است كه هر دو طرف را راضى نموده حق هر دو طرف را رعايت كرده است . اصل عذاب را به اعمال نارواى مردم و به انتقام الهى داده و مساله مهلت در عذاب را به صفت مغفرت و رحمت خدا داده است ، اينجا است كه مغفرت الهى اثر آن اعمال را كه عبارت است از فوريت عذاب برمىدارد - و محو مىكند و صفت رحمت حياتى و دنيايى را به آنها افاضه مىفرمايد .

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 15 ، ص 304 . ( 2 ) تفسير كبير ، فخر رازى ، ج 21 ، ص 142 .