است . جمله « * ( وَلَمْ يَجِدُوا عَنْها مَصْرِفاً ) * - و از آن مفرى نمىيابند » به اين گفته شهادت مىدهد . و مقصود از « مواقعه نار » - به طورى كه گفته شده - واقع شدن در آتش است . و بعيد نيست كه مراد وقوع از دو طرف باشد يعنى وقوع مجرمين در آتش و وقوع آتش در مجرمين و آتش زدن آنان . كلمه « مصرف » - به كسر راء - اسم مكان از « صرف » است ، يعنى نمىيابند محلى كه به سويش منصرف شوند ، و از آتش به سوى آن فرار كنند . * ( « وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكانَ الإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا » ) * . گفتار در نظير صدر اين آيه ، در سوره اسرى آيه 89 گذشت كلمه « جدل » به معناى گفتار بر طريق منازعت و مشاجره است ، و آيه شريفه پس از تذكرات سابق ، تا شش آيه بعد در سياق تهديد به عذاب است . * ( « وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ » ) * كلمه « يستغفروا » عطف است بر جمله « يؤمنوا » . يعنى چه چيز مردم را از ايمان و استغفار باز داشته بعد از آنكه هدايت خدا به سويشان آمده است . * ( « إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الأَوَّلِينَ » ) * - يعنى مگر طلب اينكه سنت جارى در امتهاى نخستين برايشان جارى شود ، يعنى همان عذابها كه ايشان را منقرض كرد . * ( « أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلًا » ) * - اين جمله عطف بر سابق است ، و معنايش اين مىشود كه منتظر چه هستند ؟ منتظر اينكه سنت اولين آنان را بگيرد ؟ يا آنكه عذابى در مقابل چشم خود و به عيان مشاهده كنند ، كه در چنين صورتى ديگر ايمانشان سودى نمىبخشد ، چون ايمان بعد از مشاهده عذاب الهى است . و خداى تعالى در جاى ديگرى هم فرموده : « فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّه الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِه » « 1 » پس خلاصه معناى آيه چنين مىشود كه مردم در پى به دست آوردن ايمانى كه به دردشان بخورد نيستند ، چيزى را كه مىخواهند اين است كه عذاب استيصال بر طبق سنت خدا در امتهاى نخستين بر ايشان نازل گشته هلاكشان سازد ، و ايمان نمىآورند مگر به شرطى كه عذاب را به چشم خود ببينند ، كه آن ايمان هم به درد خور نيست ، چون اضطرارى است .

--> ( 1 ) وقتى عذاب ما را ديدند ديگر ايمان آوردنشان سودى به حالشان نداشت و اين عذاب همان سنتى است كه در بندگان او گذشته است . سوره مؤمن ، آيه 85 .