را بر اسرار خلقت مطلع نكرديم ، و از ديگران نزد ما امتيازى نگرفته‌اند تا در ايمان آوردن به تو مقتداى مردم باشند ، پس تو خيلى به يارى آنان طمع مبند . سزاوار به ساحت من هم نيست كه دين خود را به وسيله گمراهان تاييد كنم . و اين دو وجه اخير از آن وجهى كه فخر رازى ذكر كرده به وجهى بعيدتر است ، آيه كجا بر اين معنا كه ايشان ساخته و پرداخته‌اند دلالت مىكند ؟ . يكى از وجوه « 1 » ديگر اين است كه : هر دو ضمير به ملائكه برگردد ، و معناى آيه اين باشد كه من خلقت عالم را و خلقت خود ايشان را زير نظر ملائكه انجام نداده‌ام تا به جاى من ملائكه را بپرستند . و جا دارد اين نكته نيز خاطرنشان شود كه جمله * ( « وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً » ) * هم متعرض نفى ولايت شيطانها است ، پس آيه شريفه هم صدرش و هم ذيلش دلالت بر نفى ولايت هر دو طائفه مىكند ، چه اگر اين را اضافه نكنيم ذيل آيه دلالت صدر را از بين مىبرد . اين وجه نيز اشكال دارد و آن اشكال اين است كه آيه قبلى رد بر اعتقاد كفار به ولايت شياطين بود كه در آخر اضافه كرد : « * ( وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ ) * - شيطانها دشمنان شمايند » و هيچ تعرضى نسبت به اعتقاد ولايت ملائكه نداشت ، پس برگرداندن هر دو ضمير به ملائكه مستلزم تفكيك سياق است ، و پرداختن به امرى است كه سياق احتياج به آن ندارد ، و مقام هم اقتضاى آن را نمىكند . * ( « وَيَوْمَ يَقُولُ نادُوا شُرَكائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ . . . » ) * اين تذكر سومى است كه ظهور بطلان رابطه ميان مشركين و شركاء را در روز قيامت خاطر نشان مىسازد ، و به اين وسيله تاكيد مىكند كه شركاء چيزى نيستند ، و هيچ يك از ادعاهاى مشركين در آنها نيست . پس ضمير در « يقول . . . » به شهادت سياق به خداى تعالى برمىگردد ، و معنايش اين است كه : به يادشان بياور روزى را كه خداى تعالى خطابشان مىكند ، كه آن شركاء را كه شما شريك من مىپنداشتيد صدا بزنيد تا بيايند ، اينان صدا مىزنند ولى اجابتى نمىشنوند ، آن وقت برايشان روشن مىگردد كه آنها بدانگونه كه مشركين مىپنداشته‌اند ، نبوده‌اند . * ( « وَجَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً » ) * - كلمه « موبق » - به كسر باء - اسم مكان از ماده « وبق » است كه مصدرش « وبوق » به معناى هلاكت است ، و معناى جمله اين است كه بين مشركين

--> ( 1 ) تفسير ابو الفتوح رازى ، ج 7 ، ص 347 به نقل از كلبى .