وارده نجات دهد . هم چنان كه گاهى در هنگام مصيبت ، آدمى آرزوى مرگ مىكند ، چون آن را از مصيبت وارده آسانتر مىبيند ، مانند گفتار مريم كه گفت : « يا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هذا » « 1 » . از ظاهر سياق استفاده مىشود كه « كتاب » در جمله * ( « وَوُضِعَ الْكِتابُ » ) * كتاب واحدى است كه اعمال تمامى خلايق در آن ضبط شده ، و آن را براى حساب نصب مىكنند ، نه اينكه هر يك نفر يك كتاب جداگانه اى داشته باشد ، و اين با آياتى كه براى هر انسانى و هر امتى كتابى جداگانه اى سراغ مىدهد منافات ندارد ، مانند آيه « كُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناه طائِرَه فِي عُنُقِه وَنُخْرِجُ لَه يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً . . . » « 2 » كه در محل خودش تفسيرش گذشت . و نيز مانند آيه « كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا » « 3 » و آيه « هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ » « 4 » به زودى تفسير اين دو آيه خواهد آمد - ان شاء اللَّه تعالى . بعضى « 5 » گفته‌اند : مراد از « كتاب » نامه هاى اعمال است ، و الف و لام در « الكتاب » براى استغراق است ( يعنى تمامى كتابها ) و ليكن سياق آيه مساعد آن نيست . * ( « فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيه » ) * - اين جمله تفريع بر وضع كتاب و نصب آن است ، و اين تفريع و همچنين ذكر اشفاق آنان خود دليل بر اين است كه مقصود از كتاب ، كتاب اعمال است ، و يا كتابى است كه اعمال در آن است . و اگر از آنان به « مجرم » تعبير كرده براى اشاره به علت حكم است ، و اينكه اشفاقشان از آن حالى كه به خود گرفته‌اند به خاطر اين است كه مجرم بودند . پس اين حال و روزگار مخصوص به آنان نيست ، هر كس در هر زمانى مجرم باشد هر چند كه مشرك نباشد چنين روزگارى خواهد داشت . * ( « وَيَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها » ) * - دو كلمه « صغيرة » و « كبيرة » وصفاند كه در جاى موصوف خود كه همان خطيئه و يا معصيت و يا زشتكارى و امثال آن است نشسته‌اند . و اينكه گفتند : « واى بر ما اين چه كتابى است كه هيچ كوچك و بزرگى را فروگذار نكرده و همه را شمرده است » خود اظهار وحشت و فزع از تسلط كتاب در احصاء و شمردن گناهان و يا تسلطش بر مطلق حوادث و از آن جمله گناهان است ، كه اين اظهار وحشت را به

--> ( 1 ) اى كاش قبل از اين مرده بودم . سوره مريم ، آيه 23 . ( 2 ) سوره اسرى ، آيه 13 . ( 3 ) هر امتى به سوى كتاب خودش خوانده مىشود . سوره جاثيه ، آيه 28 . ( 4 ) اين كتاب ما است كه عليه شما به حق گويايى دارد . سوره جاثيه ، آيه 29 . ( 5 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 474 .