مىگشت ، و به او دست نمىيافت تا آنچه با بنى هاشم در مسجد الحرام جمع شده شمشيرها را برهنه نموده قريش را تهديد كردند كه اگر محمد رسول خدا ( ص ) پيدا نشود چنين و چنان مىكنيم ، در همين حال بودند كه رسول خدا ( ص ) از آسمان نازل شده نزد ايشان آمد ، و مشاهدات خود را براى قريش تعريف كرد : و پر واضح است كه اين همه جزئيات و خصوصيات تصور نمىرود در ايامى اتفاق افتاده باشد كه ابى طالب ( ع ) در شعب محاصره و دست بگريبان آن شدائد و بلايا بوده . و به هر حال معراجى كه آيه شريفه مورد بحث آن را اثبات مىكند معراجى كه به بيت المقدس بود ابتدايش مسجد الحرام بوده و آيه شريفه در اين معنى كمال ظهور را دارد ، و جهت ندارد كه ما آن را تاويل كنيم . باز اختلاف ديگرى كرده‌اند در كيفيت معراج ، بعضى « 1 » گفته‌اند : هم روحانى و هم جسمانى بوده رسول خدا ( ص ) با بدن خاكى خود از مسجد الحرام به بيت المقدس و از آنجا نيز با جسد و روحش به آسمانها عروج نموده است ، و اين قول بيشتر مفسرين است . بعضى « 2 » ديگر گفته‌اند : با روح و جسدش تا بيت المقدس و از آنجا با روح شريفش به آسمانها عروج نموده است و اين قول گروهى از مفسرين است . و بعضى گفته‌اند : با روحش بوده و اين خود از رؤياهاى صادقى است كه خداوند به پيغمبرش نشان داده ، و اين قول نادرى از مفسرين است . در مناقب گفته : مردم در معراج اختلاف كرده‌اند ، و خوارج آن را انكار و فرقه جهميه معترض شده‌اند به اينكه روحانى و به صورت رؤيا بوده است ، ولى فرقه اماميه و زيديه و معتزله گفته‌اند تا بيت المقدس روحانى و جسمانى بوده ، چون آيه شريفه دارد : « تا مسجد اقصى » . عده اى ديگر گفته‌اند : از اول تا به آخر حتى آسمانها را هم با جسد و روح خود معراج كرده است ، و اين معنى از ابن عباس و ابن مسعود ، و جابر ، و حذيفه و انس و عايشه و ام هانى روايت شده است . و ما در صورتى كه ادله مذكور دلالت كند آن را انكار نمىكنيم ، و چگونه انكار كنيم با اينكه سابقه آن در دست هست ، و آن معراج موسى بن عمران ( ع ) است كه

--> ( 1 ) منهج الصادقين ، ج 5 ، ص 240 ، روح المعانى ، ج 15 ، ص 7 ، مجمع البيان ، ج 6 ، پاورقى ص 396 . ( 2 ) روح المعانى ، ج 15 ، ص 7 به نقل از مازرى .