صفاتى داشته باشند ظهور نكرد ( نه قبل از هجرت و نه بعد از آن ) زيرا تاريخ نشان مىدهد كه خداوند مسلمانان را از شر اين دو طائفه ايمن كرده و ايشان را استقلال داده بود و با امثال آيه « الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ » « 1 » ، استقلالشان را اعلام فرموده بود كه ما در تفسير آن بحث مفصلى گذرانديم . وقتى اوضاع و احوال صدر اسلام با مصداق بودن مشركين و اهل كتاب سازگار نشد ، قهرا باقى مىماند فرقه سوم ، يعنى منافقين كه در ظاهر مسلمان بودند ، و تظاهر به اسلام مىكردند ، و در ميان مسلمانان يا از راه فاميلى و يا از راه پيروزى عقيده و مسلك بقا و دوام يافته و در اعصار بعدى هم فتنه مسلمانان شدند . آرى جاى هيچ ترديدى نيست كه سياق آيه اشاره به ارتباطى دارد كه در ميان دو فقره * ( « ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ » ) * و فقره * ( « وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ » ) * برقرار است ، مخصوصا با دقت در اينكه قبل از اين فقره جمله * ( « وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ » ) * قرار گرفته و آن گاه دنباله هر سه فقره جمله * ( « وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً » ) * آمده است . زيرا ارتباط اين چند فقره با يكديگر اين معنا را به خوبى مىرساند كه آيه شريفه در صدد بيان و اشاره به يك امرى است كه خداى سبحان به آن احاطه دارد ، خطرى است كه موعظه و تخويف از آن را نكاسته بلكه بيشترش مىكند . با در نظر گرفتن اين جهات معلوم مىشود كه قضيه از اين قرار بوده كه خداى سبحان شجره ملعونه را در عالم خواب به رسول گرامى خود نشان داده ، آن گاه در قرآن بيان كرده كه آن شجره اى كه در رؤيا نشانت داديم ، و پاره اى از رفتارشان را در اسلام برايت ارائه داديم فتنه اسلام است . پس مراد از « احاطه » در جمله * ( « وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ » ) * به مقتضاى سياق احاطه علمى است ، و ظرف « اذ » متعلق به محذوف است ، و تقدير كلام چنين است « به ياد آور آن زمانى را كه به تو چنين و چنان گفتيم » ، و خلاصه آنچه را كه در اين آيات برايت گفتيم فراموش مكن كه شيوه مردم استمرار بر فساد و فسق و فجور است و در اعراض از ياد خدا و بىاعتنايى او از اسلاف خود پيروى مىكنند ، و گفتيم كه پروردگار تو احاطه علمى به

--> ( 1 ) امروز كافران از اين كه به دين شما دستبرد زنند و اختلالى رسانند طمع بريدند پس شما از آنان بيمناك نگشته و از من بترسيد . سوره مائده ، آيه 3 .