متوجهشان كنيم ، و آن وقت با ديدن آن از عذابهاى سختتر بهراسند . اين وجه را به برخى از مفسرين « 1 » نسبت داده‌اند . * ( « وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً » ) * . فقرات اين آيه كه چهار فقره است معانى روشنى دارد ، و ليكن از نظر ارتباط و وجه اتصالى كه با هم دارند خالى از اجمال نيست و سبب اصلى اين اجمال دو فقره دومى و سومى است ، زيرا خداى سبحان بيان نكرده كه آن رؤيا كه به پيغمبر خود ارائه داده چه بوده ، و در ساير آيات قرآنش هم چيزى كه آن را تفسير كند نيامده . و رؤياهايى كه در آيه : « إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّه فِي مَنامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ » « 2 » و آيه « لَقَدْ صَدَقَ اللَّه رَسُولَه الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ » « 3 » آمده هيچيك با رؤياى در آيه مورد بحث تطبيق نمىكند چون آيه مورد بحث در مكه نازل شده و مربوط به قبل از هجرت است ، و آن دو آيه مربوط به حوادث بعد از هجرت هستند . و همچنين شجره ملعونه هم معلوم نيست كه چيست كه خدا آن را فتنه مردم قرار داده ، و در قرآن كريم شجره اى به چشم نمىخورد كه خداوند اسمش را برده سپس آن را لعنت كرده باشد . آرى ، از شجره اى اسم برده به نام « شجره زقوم » و آن را به وصف فتنة توصيف مىكند ، و مىفرمايد : « أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ إِنَّا جَعَلْناها فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ » « 4 » ولى ديگر آن را نه در اينجا و نه در جاى ديگر لعنت نكرده ، و اگر صرف اينكه در جهنم سبز مىشود و مايه عذاب ستمگران است باعث لعن آن باشد ، بايد خود جهنم و عذابهاى آن همه لعن شوند ، و نيز بايد ملائكه عذاب كه در حقشان فرموده : « وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا » « 5 » ملعون باشند ، با اينكه خداى تعالى ايشان را ستوده و ثنا گفته ، آن هم

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 15 ، ص 104 . ( 2 ) در آن موقع خداوند تعداد آنها را در خواب به تو كم نشان داد ، و اگر فراوان نشان مىداد مسلما سست مىشدى . سوره انفال ، آيه 43 . ( 3 ) البته خدا صدق و حقيقت خواب رسولش را آشكار و محقق ساخت كه در عالم رؤيا ديد شما مؤمنان البته به مسجد الحرام با دل ايمن وارد شويد . سوره فتح ، آيه 27 . ( 4 ) يا درخت زقوم جهنم كه آن درخت را ما بلاى جان ستمكاران عالم گردانيديم . سوره صافات ، آيه 62 . ( 5 ) ما خازنان دوزخ را غير فرشتگان عذاب قرار نداديم و عدد آنها را جز براى فتنه و محنت كفار ( نوزده ) نگردانديم . سوره مدثر ، آيه 30 .