كه در نتيجه معناى آيه چنين مىشود : « مشركين كسانى و چيزهايى مىپرستند و آن را خداى خود قرار مىدهند كه مقربترين آنها در جستجوى وسيله اى به درگاه اويند تا چه رسد به غير مقربين » . سپس گفته ممكن هم هست جمله « يبتغون الوسيلة » را متضمن معناى « يحرصون » گرفته و چنين معنا كنيم : « اينها هستند كه مشركين خداى خود پنداشته‌اند ، و حال آنكه همين خدايان خود حرص و شتاب دارند كه از ديگران به درگاه خدا نزديكتر باشند و چون راه تقرب را اطاعت و زيادى خير و صلاح مىدانند بيشتر اطاعت مىكنند و مانند ساير بندگان خدا بيشتر به خير و صلاح مىپردازند ، بيشتر مىترسند ، و بيشتر اميد مىدارند ، آن وقت چگونه مشركين ايشان را آلهه خود مىگيرند » « 1 » . و البته معناى بدى نيستند ، در صورتى كه سياق آيه با آنها بسازد ، ليكن آن طور كه بايست سازگارى ندارد ، هر چند كه معناى دوم به سياق آيه از اولى نزديكتر است . بعضى « 2 » ديگر گفته‌اند : معناى آيه اين است كه : « اينها هستند كه مشركين آنان را خداى خود خوانده و عبادتشان مىكنند و معتقدند كه معبود ايشانند و سعى مىكنند با پرستيدن آنها وسيله اى و تقربى به درگاه خدا پيدا كنند ، و هر يك سعى مىكند با پرستش بيشتر از ديگران سبقت جسته مقربتر شود » اين معنا هم به هيچ وجه با الفاظ آيه تطبيق نمىكند . * ( « وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِيداً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً » ) * . مىگويند : عذاب شديد هميشه به معناى آن عذابى است كه قومى را مستاصل و منقرض كند آن وقت در اين آيه كه در مقابل عذاب شديد مساله هلاكت را قرار داده لا بد معنا و مراد از هلاكت مرگهاى طبيعى و تدريجى افراد است ، و در نتيجه معناى آيه چنين مىشود « هيچ قومى نيست مگر اينكه ما مردمش را قبل از قيامت يا مىميرانيم و يا به عذاب استيصال و مرگ دسته جمعى مبتلا مىكنيم تا بعد از آن قيامت را به پا كنيم » هم چنان كه در جاى ديگر فرمود : « وَإِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَيْها صَعِيداً جُرُزاً » « 3 » و لذا بعضى گفته‌اند كه « هلاك » وى مربوط به قراء و اقوام صالح ، و « تعذيب » مربوط به قراء و اقوام طالح است .

--> ( 1 ) كشاف ، ج 2 ، ص 673 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 422 . ( 3 ) و به درستى كه قرار مىدهيم آنچه را بر زمين است بيابانى خشكزار . سوره كهف ، آيه 8 .