مخاطب قرار داده تا به حجتش توجه كنند ، آن گاه چطور ايشان را نفهم فرض كرده است ؟ از همه بالاتر اين خود يك نوع مسامحه به خاطر تغليب و يا امثال آن است كه قرآن كريم تحمل آن را ندارد و نمىشود چنين چيزهايى را به آن نسبت داد . و اما نفى فهم و فقه از مشركين در آيه بعدى كه مىفرمايد : * ( « وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ . . . » ) * به هيچ وجه نمىتواند مؤيد حرفهاى قبل واقع شود زيرا در آيه مذكور فهم قرآن را از ايشان نفى مىكند و فهم قرآن چه ربطى به فهميدن دلالت مخلوق بر خالق و بر منزه بودن آن دارد ؟ آرى تا اين را نفهمند هيچ حجتى بر آنان تمام نمىشود . پس حق اين است كه تسبيح - كه آيه شريفه آن را براى تمامى موجودات اثبات مىكند ، - تسبيح به معناى حقيقى است كه در كلام خداى تعالى به طور مكرر براى آسمان و زمين و آنچه در بين آن دو است ( اعم از موجودات عاقل و غير عاقل ) اثبات شده ، و ما مىبينيم كه در ميان نامبردگان موردى است كه جز تسبيح حقيقى را نمىشود بدان نسبت داد و چون تسبيح در آن مورد حقيقى است قهرا بايد در تمامى نامبردگان به نحو حقيقت باشد ، مثلا يكى از اين سنخ آيات ، آيه شريفه « إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَه يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالإِشْراقِ » « 1 » و آيه شريفه « وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ » « 2 » است كه به يك سياق و يك بيان فرموده كوه ها و مرغها با او تسبيح مىگفتند ، و قريب به اين مضمون است آيه « يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَه وَالطَّيْرَ » « 3 » و با اينحال ديگر معنا ندارد تسبيح را نسبت به كوه ها و مرغان « زبان حال » گرفت ، و نسبت به آن پيغمبر « زبان قال » ! . علاوه بر اين ، روايات بسيارى ، هم از طريق اهل سنت و هم از طريق شيعه در دست داريم كه نسبت تسبيح به موجودات داده است از آن جمله روايات بىشمارى است كه مىگويد : « سنگريزه هاى در دست رسول خدا ( ص ) تسبيح گفتند » كه ان شاء اللَّه در بحث روايتى آينده مقدارى از آنها از نظر خواننده خواهد گذشت . * ( « إِنَّه كانَ حَلِيماً غَفُوراً » ) * - يعنى خداوند حلم و حوصله اش بسيار است ، و در عقوبت اينان عجله نمىكند بلكه مهلتشان مىدهد تا هر كه را كه توبه نموده و به سويش باز گردد ،

--> ( 1 ) به درستى كه ما مسخر گردانيديم كوه ها را كه با او تسبيح مىگفتند در شبانگاه و وقت طلوع آفتاب . سوره ص ، آيه 18 . ( 2 ) و رام كرديم ما براى داوود كوه ها را تسبيح مىگفتند با او و نيز پرندگان . سوره انبياء ، آيه 79 . ( 3 ) و امر كرديم اى كوه ها و اى پرندگان شما نيز با تسبيح و نغمه الهى داوود هم آهنگ شويد . سوره سبا ، آيه 10 .