بانگ بلند ادعا كند كه حتى يك نفر هم در عالم نيست كه سخن بگويد ، و بر چنين مطلبى شهادت دهد ، زيرا اين شخص غافل است كه همين شهادتش بهترين دليل بر خلاف مدعاى خودش است ، و هر چه پافشارى بيشترى كند و يا شهود بيشترى بياورد بر خلاف گفته خودش حجت محكمترى اقامه كرده است . حال اگر بگويى صرف اينكه عالم به وجودش كشف از وجود آفريدگارى مىكند سبب نمىشود كه بگوئيم عالم همه تسبيح خدا مىگويند ، چون صرف كشف را تسبيح نمىگويند ، مگر وقتى كه توأم با قصد و اختيار باشد ، هم كشف باشد و هم قصد ، و قصد هم از توابع حيات است ، و اغلب موجودات عالم از حيات بىبهره‌اند آسمان و آنچه سياره است ، و زمين و آنچه جمادات است حيات ندارند ، پس گويا چاره اى نيست از اينكه تسبيح را حمل بر معناى مجازى نموده مقصود از آن را همان كشف و دلالت بر وجود پروردگار خود بدانيم . در پاسخ مىگوئيم : از كلام خداى تعالى فهميده مىشود كه مساله علم نيز در تمامى موجودات هست ، هر جا كه خلقت راه يافته علم نيز بدانجا رخنه كرده است ، و هر يك از موجودات به مقدار حظى كه از وجود دارد بهره اى از علم دارد ، و البته لازمه اين حرف اين نيست كه بگوئيم تمامى موجودات از نظر علم با هم برابرند ، و يا بگوئيم علم در همه يك نوع است ، و يا همه آنچه را كه انسان مىفهمد مىفهمند و بايد آدمى به علم آنها پى ببرد ، و اگر نبرد معلوم مىشود علم ندارند . البته اين نيست ، ولى اگر اين نيست دليل نمىشود بر اينكه هيچ بهره اى از علم ندارند ، خواهى گفت از كجاى كلام خدا برمىآيد كه همه عالمند و بهره اى از علم دارند ؟ مىگوئيم از آيه « قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّه الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ » « 1 » ، و نيز آيه : « فَقالَ لَها وَلِلأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ » « 2 » ، و آياتى كه اين معنا را افاده كند بسيار است كه به زودى در بحثى مستقل همه آنها را ان شاء اللَّه نقل مىكنيم . و چون چنين است كه هيچ موجودى فاقد علم نيست بنا بر اين خيلى آسان است كه بگوييم هيچ موجودى نيست مگر آنكه وجود خود را درك مىكند ( البته مرحله اى از درك ) و مىخواهد با وجود خود احتياج و نقص وجودى خود را كه سراپايش را احاطه كرده اظهار

--> ( 1 ) ( آن اعضاء جواب ) گويند خدايى كه همه موجودات را به نطق آورد ، ما را نيز گويا گردانيد . سوره فصلت ، آيه 21 . ( 2 ) فرمود كه اى آسمان و زمين همه به سوى خدا ( و اطاعت فرمان حق ) به شوق و رغبت يا به جبر و كراهت بشتابيد . آنها عرضه داشتند ما با كمال شوق و ميل به سوى تو مىشتابيم . سوره فصلت ، آيه 11 .