عجيبترين مطالبى است كه انسان از آيات راجع به محشر استفاده مىكند ، كه خداى تعالى نفس انسانى انسان را مورد بازخواست قرار دهد و از او از آنچه كه در زندگى دنيا درك نموده بپرسد ، و او عليه انسان كه همان خود اوست شهادت دهد . پس كاملا روشن شد كه آيه شريفه از اقدام بر هر امرى كه علم به آن نداريم نهى مىفرمايد ، چه اينكه اعتقاد ما جهل باشد و يا عملى باشد كه نسبت به جواز آن و وجه صحتش جاهل باشد ، و چه اينكه ترتيب اثر به گفته اى داده كه علم به درستى آن گفتار نداشته باشد . آن وقت ذيل آيه ، مطلب را چنين تعليل نموده كه چون خداوند تعالى از گوش و چشم و قلب پرسش مىكند ، در اينجا جاى سؤالى باقى مىماند كه چطور پرسش از اين اعضاء را منحصر به صورتى كرده كه آدمى دنبال غير علم را بگيرد و حال آنكه از آيه شريفه « الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ » « 1 » برمىآيد كه اعضاء و جوارح آدمى ، همه به زبان مىآيند . چه در آن عقايد و اعمالى كه پيروى از علم شده باشد ، و چه در آنها كه پيروى غير علم شده باشد . در پاسخ مىگوئيم علت اعم آوردن براى تقليل يك امرى اخص ضرر ندارد ، و در آيه مورد بحث مىخواهد بفرمايد گوش و چشم و فؤاد تنها در صورت پيروى غير علم مورد بازخواست قرار مىگيرند . و در مجمع البيان در معناى جمله * ( « وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِه عِلْمٌ » ) * گفته است : يعنى چيزى را كه نشنيدى به دروغ نگو شنيدم ، و چيزى را كه نديده اى مگو ديده‌ام ، و چيزى را كه علم ندارى مگو اطلاع دارم ( نقل از ابن عباس و قتاده ) و بعضى گفته‌اند : يعنى دنبال سر ديگران حرفى نزن وقتى اشخاص از نزد شما مىگذرند بدگوئيشان مكن ( نقل از حسن ) و بعضى گفته‌اند يعنى شهادت دروغ مده ( نقل از محمد بن حنفيه ) . ليكن مطلب اين است كه آيه شريفه ، عام است و شامل هر گفتار و يا كردار و يا تصميمى كه بدون علم باشد مىشود ، گويى اينكه خداى سبحان فرموده است هيچ حرفى مزن مگر اينكه علم داشته باشى كه زدنش جائز است ، و هيچ عملى انجام مده مگر آنكه علم داشته باشى كه انجام آن جائز است ، و هيچ عقيده اى را معتقد مشو مگر بعد از آنكه يقين كنى كه اعتقاد به آن جايز است « 2 » .

--> ( 1 ) امروز است كه بر دهان آن كافران مهر خموشى مىنهيم و دستهايشان با ما سخن مىگويند و پاهايشان به آنچه كرده‌اند گواهى دهند . سوره يس ، آيه 65 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 415 .