پس آيه شريفه نمىخواهد حكم را منحصر در دوران پيرى پدر و مادر كند ، بلكه مىخواهد وجوب احترام پدر و مادر و رعايت احترام تام در معاشرت و سخن گفتن با ايشان را بفهماند ، حال چه در هنگام احتياجشان به مساعدت فرزند و چه در هر حال ديگر ، و معناى آيه روشن است . * ( « وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً » ) * . كلمه « خفض جناح » ( پر و بال گستردن ) كنايه است از مبالغه در تواضع و خضوع زبانى و عملى ، و اين معنا از همان صحنه اى گرفته شده كه جوجه بال و پر خود را باز مىكند تا مهر و محبت مادر را تحريك نموده و او را به فراهم ساختن غذا وادار سازد ، و به همين جهت كلمه جناح را مقيد به ذلت كرده و فرمود : * ( « جَناحَ الذُّلِّ » ) * و معناى آيه اين است كه : « انسان بايد در معاشرت و گفتگوى با پدر و مادر طورى روبرو شود كه پدر و مادر تواضع و خضوع او را احساس كنند ، و بفهمند كه او خود را در برابر ايشان خوار مىدارد ، و نسبت به ايشان مهر و رحمت دارد » . اين در صورتى است كه « ذل » به معناى خوارى باشد ، و اگر به معناى مطاوعه باشد از گستردن بال مرغان جوجه دار ماخوذ شده كه از در مهر و محبت بال خود را براى جوجه هاى خود باز مىكنند تا آنها را زير پر خود جمع آورى نمايند ، و از سرما و شكار شدن حفظ كنند . و در اينكه فرمود : « و بگو پروردگارا ايشان را رحم كن آن چنان كه ايشان مرا در كوچكيم تربيت كردند » دوران كوچكى و ناتوانى فرزند را به يادش مىآورد ، و به او خاطرنشان مىسازد ، در اين دوره كه پدر و مادر ناتوان شده تو به ياد دوره ناتوانى خود باش و از خدا بخواه كه خداى سبحان ايشان را رحم كند ، آن چنان كه ايشان تو را رحم نموده و در كوچكيت تربيت كردند . در مجمع البيان مىگويد : اين آيه دلالت دارد بر اينكه دعاى فرزند براى پدر و مادرش كه از دنيا رفته‌اند مسموع است ، زيرا اگر مسموع نبود و براى آنها اثرى نداشت معنا نداشت كه در اين آيه امر به دعا كند « 1 » . مؤلف : ليكن آيه بيش از اين دلالت ندارد كه دعاى فرزند در مظنه اجابت است و چنين دعائى بىخاصيت نيست ، زيرا هم گفتيم كه ممكن است به اجابت رسد و هم اينكه ادبى است دينى كه فرزند از آن استفاده مىبرد ، و لو در موردى مستجاب نشود ، و پدر و مادر از

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 410 .