آب بياور تا بياشامم » يا « غذا بياور تا بخورم » يا « فلانى را بپوشان تا عورتش بيرون نيفتد » جز اين نمىفهميم كه آشاميدن و خوردن و ستر عورت كردن ، غرضهايى هستند كه در دستورات وى منظور شده‌اند ، خداى تعالى هم ، هر امر و نهيى كه بكند و هر حكم و شريعتى كه بياورد از آن غرض و منظورى دارد . البته معناى اين كلام اين نيست كه خداوند محتاج به آن غرض است ، زيرا خداوند منزه از احتياج بوده و ساحتش مبراى از هر نقص است ، هم چنان كه فرموده است : « إِنَّ اللَّه لَغَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ » « 1 » و نيز فرموده : « وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ » « 2 » و نيز فرموده : « يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّه ، وَاللَّه هُوَ الْغَنِيُّ » « 3 » . و به حكم اين آيات ، خداى تعالى از هر چيزى بى نياز است و از هيچ چيز - حتى از غرضهاى مورد بحث - نفع نمىبرد ولى در عين حال ، كارهايش هم عبث و گزاف و بيهوده نيست ، و چگونه بيهوده باشد و حال آنكه كلام مجيدش او را به حكيم بودن توصيف نموده و از عبث منزهش داشته و فرموده است : « أفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً » « 4 » كه خود مىرساند ، اوامر و نواهى خداوند - كه گفتيم باعث كمال آدمى است - در حقيقت مكمل خلقت انسانى است . پس خداوند ، هم در خلق كردن انسانها غرض داشته و هم در امر و نهيش ، هر چند كه اغراض خداوند مانند اغراض ما از باب استكمال نيست ، آرى ما هر كارى كه مىكنيم به اين منظور است كه يا نقصى از خود بر طرف سازيم و يا كمالى را كه نداريم به دست آوريم ، ولى خداى سبحان چنين نيست . اغراض او و حكمتها و مصالحى كه در كارهايش هست ، در خود او اثر نمىگذارد و مانند ما نيست كه تصور مصالح و منافع عمل ، تحريكمان كند تا آن عمل را انجام داده ، و انجام آن را بر تركش ترجيح دهيم ، زيرا خداى سبحان ، قاهرى است كه در هيچ فرضى مقهور نمىشود ، و غالبى است كه در هيچ وصفى مغلوب نمىگردد ، او مالك هر چيزى است ، و چيزى مالك او نمىشود ، او بر هر چيزى حكومت مىكند و هيچ چيز بر او حكم نمىراند ، براى

--> ( 1 ) خداوند مسلما بى نياز از همه عالميان است . سوره عنكبوت ، آيه 6 . ( 2 ) پروردگار بىنياز تو صاحب رحمت است . سوره انعام ، آيه 133 . ( 3 ) اى مردم ! شما نيازمند به خداييد و خدا است كه بى نياز است . سوره فاطر ، آيه 15 . ( 4 ) آيا پنداشته‌ايد كه ما شما را بيهوده خلق كرده‌ايم ؟ سوره مؤمنون ، آيه 115 .