كسانى هستند كه كفر صفت ايشان است نه اينكه در گذشته يك بار از ايشان كفر سر زده باشد ، چون اگر چنين باشد انذار كردن و نكردن پيغمبر در باره آنان يكسان نيست ) . و مخاطبين به نهى از ركون همان كسانى هستند كه در آيه « فاستقم » مخاطب بودند . و در آيه مورد بحث ، از اين دشمنان مشرك پيغمبر تعبير كرده به * ( « الَّذِينَ ظَلَمُوا » ) * همانگونه كه از قومهاى پيامبران گذشته در داستانهايى كه از آنها در همين سوره در آيات 37 ، 67 ، 94 ، ذكر مىكند همين تعبير را آورده ، و نيز در همين سوره از آنها به ظالمين نيز تعبير كرده و فرموده : « وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ » . پس حاصل كلام اينكه در اين آيات فرقى ميان دو تعبير وصف ( ظالمين ) و صله و موصول * ( ( الَّذِينَ ظَلَمُوا ) ) * نيست ، چون هر دو تعبير در باره اقوام به يك معنا است . « 1 » اما اينكه صاحب كشاف گفته : منظور از جمله * ( « الَّذِينَ ظَلَمُوا » ) * كسانى است كه ظلمى از ايشان سر زده باشد و گرنه مىفرمود « ظالمين » « 2 » حرف صحيحى است ، و ليكن آن نتيجه اى را كه او مىخواهد نمىتواند بگيرد ، زيرا تعبير به فعل در مقام آيه كه توضيحش گذشت هر چند بيشتر از صرف تحقق و صدور را نمىرساند و ليكن مقام ، اين معنا را با معناى وصفى منطبق مىكند ، نظير آيه « فَأَمَّا مَنْ طَغى وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّه وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى » « 3 » كه در عين اينكه تعبير به فعل شده مع ذلك با معناى صفت منطبق است . و اما نقطه ضعفى كه در كلام صاحب المنار است اين است كه وى آيه را تنها مربوط به ستمكاران و دشمنان مؤمنين و نقشه چينان از مشركين دانسته ، و اين از مشار اليه ، محض تحكم و بدون دليل سخن گفتن است ، زيرا هيچ دليلى در دست نيست كه دلالت كند بر اينكه آيه شامل ستمگران از اهل كتاب و دشمنان اسلام از يهود و نصارا نمىشود ، مخصوصا با اينكه خود قرآن در گذشته نزديكى ايشان را به جرم اينكه از در ظلم در كتاب خدا اختلاف مىاندازند ستمگر خوانده و صريحا از دوستى با آنان نهى و تشديد كرده و حتى فرموده : « وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّه مِنْهُمْ » « 4 » و در باره دوستى با مطلق كفار فرموده :

--> ( 1 ) المنار ، ج 12 ، ص 170 . ( 2 ) تفسير كشاف ، ج 2 ، ص 433 . ( 3 ) و اما كسى كه طغيان كند ، و زندگى دنيا راى بر آخرت ترجيح دهد در اين صورت جز جهنم منزلگاهى نيست و اما كسى كه از مقام پروردگارش بهراسد و نفس راى از پيروى هوى باز بدارد در اين صورت جز بهشت منزلگاهى نيست . سوره نازعات ، آيه 37 - 41 . ( 4 ) و هر كه از شما ايشان راى دوست بدارد خود او هم از ايشان است . سوره مائده ، آيه 51