است كه قبلا نازل شده بود و امر به اقامه وجه براى دين مىكرد ، و گفتيم كه اقامه وجه براى دين به معناى استقامت در دين است ( كه آيه مورد بحث هم همان را مىخواهد ) . آرى ، « فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ » در دو سوره مكى روم و يونس آمده ، و اگر نپذيريم كه سوره روم قبل از سوره مورد بحث نازل شده ، در باره سوره يونس اين ترديد را نداريم ، زيرا قطعا سوره يونس قبل از سوره هود نازل شده ( پس جمله * ( « كَما أُمِرْتَ » ) * معنايش اين است كه : در دين استقامت به خرج بده هم چنان كه قبلا در سوره يونس هم به تو امر كرده بوديم ) . و اما اينكه گفت « مقصود از » استقم « ادامه بر استقامت و ملازمت بر راه راست و ميان افراط و تفريط است » اين نيز صحيح نيست ، زيرا گفتيم كه استقامت در هر امرى به معناى ثابت قدم بودن در حفظ آن و در اداى حق آن بطور تمام و كامل است . چون گفتيم استقامت خود انسان عبارت است از پايدارى به تمام قوا و اركان در برابر وظايفى كه به وى روى مىآورد ، بطورى كه كمترين نيرو و استطاعتش نسبت به آن وظيفه عاطل و بى اثر نماند . و اگر منظور از امر به استقامت ، امر به ملازمت اعتدال و دورى از افراط و تفريط مىبود مناسبتر آن بود كه دنبال اين امر ، هم نهى از افراط و هم نهى از تفريط را بياورد ، و حال آنكه دنبال جمله مورد بحث تنها از افراط نهى كرده و فرموده : * ( « وَلا تَطْغَوْا » ) * . پس ، با اينكه مىدانيم عطف جمله * ( « وَلا تَطْغَوْا » ) * عطف تفسير است ، جمله مذكور بهترين شاهد مىشود بر اينكه منظور از جمله « استقم » امر به اظهار پايدارى در عبوديت و قيام به حق آن ، و منظور از نهى بعدى نهى از مخالفت آن امر است . و مخالفت آن امر همان استكبار از خضوع براى خدا و خارج شدن از زى عبوديت است كه فرموده : * ( « وَلا تَطْغَوْا » ) * . امتهاى گذشته نيز تنها استكبار كردند و در عبوديت خدا دچار افراط شدند نه تفريط ، وقتى دچار تفريط مىشوند كه بيش از حد لازم خضوع كرده باشند . جمله * ( « وَمَنْ تابَ مَعَكَ » ) * عطف است بر ضميرى كه در « استقم » مستتر است در نتيجه معنا چنين مىشود : « استقامت كن تو و هر آن كس كه با تو توبه كرد » ، يعنى همگيتان استقامت بورزيد . و اگر رسول خدا ( ص ) را جداگانه اسم برده به خاطر احترام و تجليل از مقام نبوت است . آرى ، سنت خداى تعالى در كلامش بر همين منوال جريان يافته ، چنان كه در آيه ديگر مىفرمايد : « آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْه مِنْ رَبِّه وَالْمُؤْمِنُونَ » « 1 » و باز در آيه ديگرى رسول خدا ( ص ) را جداگانه اسم مىبرد ، و مىفرمايد :

--> ( 1 ) سوره بقره ، آيه 285 .