ليكن صرف اينكه عبارتى را كه معناى مستقيمى نمىدهد به عبارت ديگرى بر گردانيم تا معنى بدهد ، باعث نمىشود كه بگوييم پس عبارت اول صحيح و مفيد معنا است زيرا اگر اين حرف صحيح باشد بطور كلى احكام الفاظ باطل گشته ، هر كلام باطلى صحيح و هر سخن صحيحى باطل مىشود . علاوه بر اينكه اگر در آنچه ما در معناى اين شهادت گفتيم دقت شود و بدانيم كه مراد از آن تصديق قرآن كريم است بر رسالت خاتم الانبياء ، آن گاه خواهيم دانست كه كلمه جلاله « اللَّه » آن طور كه زمخشرى به معناى وصفيش گرفته نيست ، بلكه مراد از آن ذات خداى تعالى است ، و شهادت را به ذات مقدس و مستجمع جميع صفات كمال نسبت داده ، چون شهادت چنين كسى از هر شهادتى بزرگتر است ، هم چنان كه خود قرآن فرموده : « قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّه شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ » . عده اى « 1 » ديگر گفته‌اند : منظور از كتاب تورات و انجيل ، و يا فقط تورات است ، و معنايش اين است كه علماى كتاب كافىاند براى شهادت بين من و شما ، زيرا ايشان از بشارتهايى كه در باره من در كتابشان آمده خبر دارند ، و اوصاف مرا در كتاب خود خوانده‌اند . ولى اين تفسير نيز صحيح نيست ، زيرا در آيه شريفه شهادت آمده ، نه صرف علم . و از سوى ديگر ، اين سوره در مكه نازل شده و بطورى كه مىنويسند در آن ايام احدى از علماى اهل كتاب ايمان نياورده بود ، و كسى از ايشان به رسالت آن جناب شهادت نداده بود ، و با اين حال معنا ندارد احتجاج را مستند به شهادتى كند كه هنوز احدى آن را اقامه نكرده باشد . بعضى « 2 » ديگر گفته‌اند : مراد آن عده از علماى اهل كتابند كه اسلام آورده‌اند ، مانند عبد اللَّه بن سلام و تميم دارى و جارود و سلمان فارسى و بعضى « 3 » گفته‌اند : مراد تنها عبد اللَّه بن سلام است . ولى جواب اين گفتار هم اين است كه گفتيم اين سوره در مكه نازل شده ، و نامبردگان در مدينه مسلمان شدند . آنهايى كه گفته‌اند : مراد ، عبد اللَّه بن سلام است ، از دعوى خود سخن دفاع نموده‌اند . بعضى از ايشان گفته‌اند : مكى بودن سوره منافات با اين ندارد كه بعضى از آياتش در مدينه نازل شده باشد ، ممكن است سوره مورد بحث در مكه نازل شده باشد ، و خصوص اين آيه در مدينه . و ما در جوابشان مىگوئيم : اولا صرف اينكه ممكن است اين يك آيه در مدينه نازل

--> ( 1 و 2 و 3 ) روح المعانى ، ج 13 ، ص 175 ، ط بيروت .