اين جمله توهمى را كه ممكن است به ذهن كسى برسد دفع نموده ، حقيقت امر را بيان مىكند ، چه اختلاف حال كتاب و محو و اثبات آن و دگرگون شدن احكام نوشته شده و قضاء رانده شده در آن ، چه بسا آدمى را به اين توهم وادارد كه قضايا و امور عالم نزد خداى سبحان هم وضع ثابتى نداشته ، حكم او هم تابع علل و عوامل خارجى است ، عينا مانند احكام ما آدميان و صاحبان شعور ، و يا به توهم بيندازد كه اصلا احكام الهى گزاف و بيهوده است ، و نه خودش به حسب ذات تعين دارد ، و نه چيزى از خارج در تعين آن اثر مىكند . هم چنان كه چه بسا صاحبان عقل بسيط و ساده لوحان توهم كرده‌اند كه خدايى كه ملك - بكسر لام - مطلق است ، سلطنتش مطلق ، و هر چه بخواهد مىكند ، و با آزادى مطلق و بدون رعايت هيچ قيد و شرطى ، و هيچ طريقه و نظامى هر عملى كه بخواهد انجام مىدهد ، و با اين حال ديگر نمىتوان صورتى ثابت و نظامى معين براى افعال و قضاياى او تصور نمود . در حالى كه ( بر خلاف اين توهم ) خودش فرموده : « ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ » « 1 » و نيز فرموده : « وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَه بِمِقْدارٍ » « 2 » و همچنين آياتى ديگر . در جمله مورد بحث اين توهم را دفع نموده و فرموده : * ( « وَعِنْدَه أُمُّ الْكِتابِ » ) * ، يعنى اصل و ريشه عموم كتابها و آن امر ثابتى كه اين كتابهاى دستخوش محو و اثبات بدان بازگشت مىكنند ، همانا نزد اوست . و آن اصل مانند اين شاخه ها دستخوش محو و اثبات نمىشود ، و اگر آن هم دستخوش محو و اثبات مىشد ديگر معنا نداشت كه اصل كتابها خوانده شود ، بلكه آن هم مانند اينها بود ، و اگر اين كتابها اصلى نمىداشت محو و اثبات آنها بخاطر يكى از دو جهت بود : يا بخاطر اين بود كه عوامل خارجى اقتضاء محو يكى و اثبات يكى ديگر را داشت و در محو و اثبات آنها اثر مىگذاشت ، كه در اين صورت خداى تعالى مقهور و مغلوب عوامل و اسباب خارجى مىشد ، عينا مانند ما ممكنات كه محكوم عوامل خارجى هستيم ، و اين غلط است ، زيرا به حكم * ( « لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِه » ) * خداوند محكوم چيزى نمىشود . و يا بخاطر اين مىبود كه اصولا كارهاى او تابع هيچ نظامى نبوده بلكه گزافى صورت مىگيرد . اين نيز صحيح نيست ، زيرا گزاف بودن مستلزم اختلال نظام خلقت و تدبير عام و واحدى است كه موجودات را به هم مربوط مىسازد ، و ساحت ذات خداوندى بزرگتر و منزه تر از

--> ( 1 ) گفتار نزد من دگرگونه نمىشود . سوره ق ، آيه 29 . ( 2 ) و هر چيز نزد او به مقدار است . سوره رعد ، آيه 8 .