و از بعضى مفسرين نقل شده كه گفته‌اند : منظور از ظاهر قول ، ظاهر كتابيست كه از ناحيه خدا نازل شده باشد ، و حاصل آيه اين است كه نه دليل عقلى بر الوهيت و شريك بودن اين بتها داريد ، و نه دليلى نقلى ، ولى اين معنا از الفاظ آيه بعيد است . و اما وجه ارتباط ميان اين سه دليل ، اين است كه بتپرستان در پرستش بتها و شريك خدا قرار دادن آنها متردد بودند ، زيرا از هر طرف اشكال بر ايشان وارد بود اگر بگويند شريك خدايند ، دليلى ندارند ، چون در بتهاى خود اوصافى كه دلالت بر الوهيت آنها بكند سراغ ندارند ، و اگر ادعا كنند كه چنين اوصافى در بتهاى خود ديده‌اند ، دروغ گفته‌اند ، زيرا معنايش اين مىشود كه ايشان به وجود شركاى خدا پى برده باشند ، ولى خداوند از وجود آنها بىخبر باشد . و اگر به صرف لقلقه زبان اكتفاء كنند ، بدون اينكه حقيقتى داشته باشد در حقيقت خواسته‌اند خدا را فريب دهند ، و خدا بزرگتر از اين حرفها است ، خيلى هم بزرگتر است . زمخشرى در كشاف گفته : اين احتجاج و اسلوبهايش بسيار عجيب است ، و خود با زبانى رسا و شيوا فرياد مىزند كه از زبان بشر نيست ، مگر كسى معرفت و يا انصاف نداشته باشد « 1 » . * ( « بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّه فَما لَه مِنْ هادٍ » ) * . كلمه « بل » به معناى اعراض و آيه شريفه اعراض از دليلهاى ذكر شده و لوازم آنست ، و معنايش اين است كه اين دليلها را واگذار ، زيرا اينان اگر براى خدا شريك قائل مىشوند بخاطر هيچ يك از اين وجوه كه گفتيم نيست ، بلكه علتش تنها اين است كه شيطان شرك را در نظرشان جلوه داده و بدين وسيله از راه خدايشان باز داشته است . چون اينان علم دارند بر اينكه هيچ حجتى بر شركت اين شركاء ندارند ، و اين را هم مىدانند كه صرف ادعا ، بتها را شريك خدا نمىسازد ، ليكن هدفشان از ترويج بتپرستى و الوهيت بتها و جلب توجه عامه بسوى آنها ، تنها و تنها بدست آوردن پول و زخارف دنيا است ، و چون دعوت تو سد راه منافع ايشان است ، از اين نظر از در لجبازى و دشمنى با تو نسبت به عبادت بتها تعصب به خرج داده ، مردم را بيش از پيش بسوى بت و بسوى توسل به آن دعوت مىكنند ، تا هم سد راه تو شوند ، و همه مردم را گمراه كنند . شيطان هم اين مكر و نقشه را در نظر آنان جلوه داده ، و گرنه هيچ سبب ديگرى در مشرك بودن آنان نيست ، نه دليلى ، و نه جهت ديگرى ، و هر چند شيطان اين نقشه ها را در نظر

--> ( 1 ) الكشاف ، ج 2 ، ص 532 ، ط بيروت .