دهند ، و مقصود از تقطيع زمين ، اين است كه آن را قطعه قطعه سازند ، و مقصود از به سخن آوردن مردگان ، اين است كه ايشان را براى پرسش از اينكه بعد از مرگ چه بر سرشان آمده زنده كنند ، تا از گفته آنان بر حقيقت آخرت استدلال نمايند ، چون پيشنهاد كفار و مقصود ايشان از آيت همينها بوده . و اينها امور عجيب و غريب و خارق العاده ايست كه به عنوان آثار قرآن فرض شده ، ( كه به فرضى هم كه قرآن چنين آثارى مىداشت باز اين كفار هدايت نمىشدند ) و چون جمله * ( « بَلْ لِلَّه الأَمْرُ جَمِيعاً » ) * در كلام بود و دلالت مىكرد بر اينكه جزاء « لو » چيست ، لذا جزاء شرط مزبور حذف گرديده است . اين آيات بطورى كه دانستى در مقام بيان اين معنا است كه مساله هدايت مربوط به آيه هايى كه پيشنهاد مىكنند و مىگويند : « لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْه آيَةٌ . . . » نيست ، بلكه امر هدايت به دست خداست ، كه هر كه را بخواهد گمراه و هر كه را كه بسويش انابه كند هدايت مىنمايد . و همچنين آيات بعدى ، از قبيل * ( « بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّه فَما لَه مِنْ هادٍ » ) * ، و همچنين آيه « وَكَذلِكَ أَنْزَلْناه حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ . . . » و آيه « وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه . . . » و همچنين آيات قبل ، همه در اين سياق قرار دارند و در مقام بيان اين معنا هستند . بنا بر اين ، جزاء « لو » كه گفتيم حذف شده چيزى نظير اين است كه بگوييم : « هدايت نخواهند شد مگر آنكه خدا بخواهد » ، و معناى آن اين است كه : اگر هم فرض كنيم كه قرآن چنين اثرى مىداشت كه كوه ها را از ريشه مىكند و زمين را پاره پاره مىنمود و مردگان را به زبان درمىآورد ، مع ذلك با ديدن اين گونه آثار ، هدايت شونده نيستند ، مگر آنكه خدا بخواهد ، بلكه امر تمامى آن بدست خداست ، و زمام هيچ امرى بدست غير او نيست تا كسى توهم كند كه اگر آيتى عظيم و عجيب و غريب و مدهش نازل مىشد ممكن بود اين كفار را هدايت كند ، نه ، بلكه امر همه اش بدست خداست ، و هدايت هم ( كه خود امرى است از امور ) مربوط به مشيت او است . و بنا بر اين آيه شريفه از نظر معنا شبيه مىشود به آيه « وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّه » « 1 » . و بعضى « 2 » گفته‌اند : جزاء « لو » كه حذف شده چيزى نظير اين است كه بگوييم : « هر آينه اين قرآن است » و مقصود بيان عظمت شان قرآن ، و اين نكته است كه قرآن در قدرت بيان و نفوذ كلام نهايت

--> ( 1 ) و اگر فرشتگان را بر ايشان نازل كنيم و مردگان با ايشان سخن گويند و همه چيز را گروه گروه نزد آنان جمع آوريم ، باز هم ايمان نمىآورند مگر آنكه خدا بخواهد . سوره انعام ، آيه 111 . ( 2 ) تفسير التبيان ج 6 ، ص 252 ، ط نجف .