عليه او حفظ و ضبط مىكنند . و ليكن هيچ دليلى بر اين دو وجه و اين دو اختصاص وجود ندارد . بعضى ديگر گفته‌اند : مراد از * ( « بَيْنِ يَدَيْه وَمِنْ خَلْفِه » ) * شؤون جسمى و روحى گذشته و فعلى انسان است . و اين همان وجهى است كه نقل كرده و آن را اختيار نموديم . و نيز از جمله اختلافات ايشان اختلافى است كه در معناى جمله « يحفظونه » كرده‌اند ، بعضى « 1 » آن را به معناى يحفظون عليه گرفته ، و بعضى به معناى مطلق حفظ ، و بعضى « 2 » به معناى حفظ از خصوص ناملايمات گرفته‌اند . و باز از جمله موارد اختلاف مفسرين اختلافى است كه در جمله * ( « مِنْ أَمْرِ اللَّه » ) * كرده‌اند ، كه اين جار و مجرور متعلق به كجا است ، بعضى « 3 » گفته‌اند : متعلق به جمله * ( « لَه مُعَقِّباتٌ » ) * و صفتى است از براى آن ، هم چنان كه در جمله * ( « مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَمِنْ خَلْفِه » ) * و « يحفظونه » دو صفت ديگرى براى آنست . ولى اين توجيه با ظاهر آيه سازگار نيست . بعضى « 4 » ديگر گفته‌اند : متعلق است به جمله « يحفظونه » و كلمه « من » در آن به معناى باى سببيه و يا به معناى مصاحبت است ، و معناى آيه چنين است كه : معقبات ، او را بوسيله امر خدا و يا با امر خدا حفظ مىكنند . بعضى « 5 » ديگر گفته‌اند : متعلق به « يحفظونه » است و ليكن كلمه « من » ابتدائيه و يا نشويه است ، و معناى آيه چنين است كه : او را حفظ مىكنند ، در حالى كه ابتداء حفظ و يا منشا آن امر خداست . بعضى « 6 » ديگر گفته‌اند : درست است كه متعلق به « يحفظونه » است ، و ليكن كلمه « من » به معناى « عن » است ، و به آيه چنين معنا مىدهد كه : او را از اينكه امر خدا بر او حلول نموده و فرايش بگيرد ، نگهدارى مىكنند . آن گاه امر را به معناى باس و عذاب تفسير كرده ، و آيه را اينطور معنا كرده‌اند كه : معقبات خدا او را از عذاب خدا حفظ مىكنند و هر وقت گناهى بكند از خداى سبحان برايش مهلت مىخواهند تا عذاب و مؤاخذه ، و يا امضاى شقاوت را در باره اش تاخير بيندازد تا شايد كه توبه نموده و برگردد . و اغلب اين وجوهى كه نقل كرديم فسادش براى

--> ( 1 ) تفسير طبرى ، ج 13 ، ص 80 . ( 2 ) تفسير ابى السعود ، ج 13 ، ص 80 . ( 3 ) تفسير روح المعانى ، ج 13 ، ص 113 . ( 4 ) تفسير الكبير ، ج 19 ، ص 19 . ( 5 ) تفسير مجمع البيان ج 4 ، ص 152 ، ط بيروت . ( 6 ) تفسير روح المعانى ، ج 13 ص 112 .