إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيه « « 1 » ، و نيز در معناى اين آيه آيات ديگرى است كه دلالت مىكند بر رجوع آدمى به پروردگارش ، مانند جمله « وَإِلَيْه تُرْجَعُونَ » « 2 » و جمله « وَإِلَيْه تُقْلَبُونَ » « 3 » ، بنا بر اين ، براى آدمى كه بر حسب اين ادله بسوى پروردگارش برمىگردد تعقيب كنندگانى است كه از پيش رو و از پشت سر مراقب او هستند . اين هم از مشرب قرآن معلوم و پيداست كه آدمى تنها اين هيكل جسمانى و اين بدن مادى محسوس نيست ، بلكه موجودى است مركب از بدن و نفس و شؤون و امتيازات عمده او كه همه مربوط به نفس او است ، نفس او است كه اراده و شعور دارد ، و بخاطر داشتن آن ، مورد امر و نهى قرار مىگيرد و پاى ثواب و عقاب ، راحت و الم ، و سعادت و شقاوت به ميان مىآيد ، و كارهاى زشت و زيبا از او سر مىزند ، و ايمان و كفر را به او نسبت مىدهند ، هر چند نفس بدون بدن كارى نمىكند و ليكن بدن جنبه آلت و ابزارى را دارد كه نفس براى رسيدن به مقاصد و هدفهاى خود آن را به كار مىبرد . بنا بر اين ، معناى جمله * ( « مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَمِنْ خَلْفِه » ) * ، توسعه مىيابد ، هم امور مادى و جسمانى را شامل مىشود و هم امور روحى را پس همه اجسام و جسمانياتى كه در طول حيات ايشان به جسم او احاطه دارد بعضى از آنها در پيش روى او قرار گرفته ، و بعضى در پشت سر او واقع شده‌اند ، و همچنين جميع مراحل نفسانى كه آدمى در مسيرش بسوى پروردگارش مىپيمايد ، و جميع احوال روحى كه به خود مىگيرد ، و قرب و بعدها و سعادت و شقاوتها و اعمال صالح و طالح و ثواب و عقابهايى كه براى خود ذخيره مىكند ، همه آنها يا در پشت سر انسان قرار دارند و يا در پيش رويش . و اين معقباتى كه خداوند از آنها خبر داده در اين گونه امور از نظر ارتباطش به انسانها دخل و تصرفهايى دارند ، و اين انسان كه خداوند او را توصيف كرده به اينكه : مالك نفع و ضرر ، مرگ و حيات ، و بعث و نشور خود نيست و قدرت بر حفظ هيچ يك از خود و آثار خود را ندارد ، چه آنها كه حاضرند و چه آنها كه غائبند ، و اين خداى سبحان است كه او و آثار حاضر و غائب او را حفظ مىكند ، و در عين اينكه فرموده : « اللَّه حَفِيظٌ عَلَيْهِمْ » « 4 » و نيز فرموده :

--> ( 1 ) اى انسان ! غافل مباش از آن روزى كه با هر رنج و مشقت كه در راه اطاعت و عبادت حق بكوشى عاقبت به حضور پروردگار خود مىروى و به ملاقات او نائل مىشوى . سوره انشقاق ، آيه 6 . ( 2 ) و به سوى او بازمىگرديد . سوره يس ، آيه 83 . ( 3 ) و به سوى او برمىگرديد . سوره عنكبوت ، آيه 3 . ( 4 ) خداوند بر ايشان حافظ است . سوره شورى ، آيه 6 .