خاكى است كه بدن آدمى پس از مرگ بدان تبديل مىشود ، زيرا در آن موقع انسان كه هيكلى گوشتى به شكلى مخصوص و مركب از اعضاى خاص و مجهز به قوايى به قول ايشان مادى است بطور كلى معدوم شده است ، و چيزى كه به كلى و از اصل نابود شده چگونه مشمول خلقت مىشود و دوباره به صورت مخلوقى جديد برمىگردد ؟ . اين شبهه ايشانست در باره معاد ، كه خود جهات مختلفى دارد ، و خداى سبحان در كلام خود از يك يك آن جهات و مناسب هر كدام جوابى داده كه ريشه شبهه را از بيخ و بن بركنده است . يكى از آن جهات ، اين استبعاد است كه خاك برگردد و انسانى تمام عيار شود ، از اين شبهه جوابى داده شده كه مگر قبلا كه زنده بود از چه خلق شده بود ؟ ، و مگر غير اين بود كه مواد زمينى به صورت منى و نطفه درآمده سپس علقه شده سپس مضغه گشته و سپس به صورت بدن انسانى تمام عيار درآمده است ؟ ! و با اينكه همه روزه نمونه هاى آن را مىبينيم و از صرف امكان درآمده به وقوع مىپيوندد ، ديگر چه جاى ترديد است كه مشتى خاك روزى دوباره انسانى تمام عيار گردد ؟ ! هم چنان كه خودش فرموده : « يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ . . . » « 1 » . يكى ديگر از موارد استبعاد اين است كه بطور كلى چيزى كه معدوم شده دوباره موجود مىگردد ، و از اين ، جواب داده شده به اينكه : خلقت نخست چطور ممكن بود ، اين نيز به همان نحو ممكن است ، هم چنان كه خداى تعالى فرمود : « وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَه قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ » « 2 » . جهت سوم اينكه انسان وقتى مرد ، ذاتش معدوم مىشود ، و ديگر ذاتى ندارد تا با خلقت جديد لباس وجود به تن كند ، بله در ذهن اشخاص تصورى از او هست ، و ليكن انسان خارجى نيست ، پس چه چيز اعاده وجود مىيابد ؟ خداى تعالى در كلام خود از اين نيز جواب داده و چنين فرموده كه : انسان ، عبارت از

--> ( 1 ) اى مردم ! اگر در شك برانگيخته شدن مىباشيد پس ( بدانيد كه ) همانا ما شما را از خاك از نطفه ، سپس از خون بسته شده ، سپس از پارچه گوشتى تمام خلقت و غير تمام خلقت خلق كرديم . . . سوره حج ، آيه 5 . ( 2 ) و براى ما مثلى زد و خلقت خود را فراموش كرده گفت : چه كسى اين استخوانهاى پوسيده را زنده مىكند ؟ بگو زنده مىكند آنها را كسى كه در اولين بار خلقشان كرد . سوره يس ، آيه 78 و 79 .