آمدن قيامت مسبوق به علامتى كه وقت آن را تعيين كند نيست . استفهامى كه در آيه است استفهام تعجب است ، و معنايش اين است كه امر ايشان در اعراضشان از آيات آسمان و زمين و عدم اخلاصشان نسبت به ايمان به خدا و اصرارشان در غفلت ، بسيار عجيب است ، مگر اينها ايمنند از اينكه عذاب خدا بناگهانى احاطه شان كند ؟ . * ( « قُلْ هذِه سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّه عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحانَ اللَّه وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ » ) * . خداى سبحان بعد از آنكه فرمود ايمان محض و توحيد خالص بسيار عزيز الوجود و اندك است ، و هر كسى بدان نمىرسد ، با اينكه ايمان و توحيد ، حق و حقيقت صريح و واضحى است كه آيات آسمانها و زمين بدان دلالت مىكنند ، اينكه رسول خدا ( ص ) را مامور نموده تا راه خود را اعلام بدارد ، و آن عبارتست از دعوت به چنين توحيدى ، دعوتى كه از روى بصيرت است . پس اينكه فرمود : * ( « قُلْ هذِه سَبِيلِي » ) * اعلام راه اوست ، و جمله * ( « أَدْعُوا إِلَى اللَّه عَلى بَصِيرَةٍ » ) * بيان راه اوست ، و جمله * ( « سُبْحانَ اللَّه » ) * جمله معترضه است كه در آن خدا را تقديس مىكند ، و جمله * ( « وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ » ) * تاكيد معناى دعوت به خدا و بيان اين جهت است كه اين دعوت بسوى خدا دعوتى نيست كه بهر طورى كه شد صورت گيرد بلكه دعوتى است كه بر اساس توحيد خالص صورت مىگيرد ، و به هيچ وجه ، از توحيد بسوى شرك گرايش نمىكند . و اما اينكه فرمود : * ( « أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي » ) * ، خواسته بفرمايد : بار اين دعوت تنها بدوش من نيست ، بلكه بدوش كسانى هم كه مرا پيروى كرده‌اند هست ، پس با اين جمله دعوت را توسعه و تعميم داده و مىفهماند با اينكه راه ، راه رسول خدا ( ص ) است ، ليكن بار دعوت به آن تنها بدوش آن جناب نيست . ( گو اينكه از ظاهر خود آيه اين توسعه و تعميم فهميده مىشود ) و ليكن سياق دلالت مىكند بر اينكه شركت دادن پيروان ، به اين عموميتى هم كه از جمله * ( « وَمَنِ اتَّبَعَنِي » ) * استفاده مىشود نيست ، زيرا سبيلى كه در آيه شريفه آمده همان دعوت با بصيرت و يقين بسوى ايمان محض و توحيد خالص است و معلوم است كه در چنين سبيلى تنها كسانى شركت دارند كه در دين مخلص براى خدا باشند و عالم به مقام رب العالمين و داراى بصيرت و يقين بوده باشند ، و چنين نيست كه هر كس كه كلمه « تابع رسول خدا ( ص ) » بر او صادق بود او نيز شريك در اين دعوت بوده باشد ، و نيز چنين مقام مقامى نيست كه حتى آن پيروان و مؤمنينى هم كه خدا در آيه قبلى از مشركينشان خواند و به غفلت از پروردگار و ايمنى از مكر او و اعراض از