قراين صدق در آن هست تكذيب نمايد ، با اينكه مىتواند با آن شواهد ، صدق و كذب آن را تحقيق كند . و نيز منظورش اين نبوده كه به صرف سوء ظن ، تهمتى به ايشان زده باشد ، بلكه جز اين نبوده كه با فراستى الهى و خدادادى پيش بينى كرده كه اجمالا اين جريان ناشى از تسويلات و اغوائات نفسانى ايشان بوده ، واقعا هم همين طور بود ، زيرا جريان دستگير شدن برادر يوسف از جريان خود يوسف ناشى شد ، كه آن هم از تسويل و اغواى نفسانى برادران به وقوع پيوست . از اينجا معلوم مىشود كه چرا يعقوب خصوص برنگشتن بنيامين را مستند به تسويلات نفسانى نكرد بلكه برنگشتن او و برادر بزرگتر را مستند به آن كرد و به طور كلى فرمود : « اميد است خداوند همه ايشان را به من برگرداند » و با اين جمله اظهار اميدوارى كرد به اينكه هم يوسف برگردد و هم برادر مادريش و هم برادر بزرگش ، و از سياق برمىآيد كه اين اظهار اميدواريش مبنى بر آن صبر جميلى است كه او در برابر تسويلات نفسانى فرزندان از خود نشان داد . بنا بر اين ، معناى آيه - و خدا داناتر است - اين مىشود كه اين واقعه ، هم چنان كه در واقعه يوسف هم گفتم از خدعه هايى است كه نفس شما با شما كرده ، ناگزير در قبال تسويل نفسهاى شما صبر جميل مىكنم تا شايد خداوند همه فرزندانم را به من برگرداند . از اينجا روشن مىشود اينكه بعضى « 1 » از مفسرين گفته‌اند : معناى آيه اين است كه من اعتقاد ندارم مطلب آن طور باشد كه شما مىگوييد و خيال مىكنم اين نيز از تسويلات نفسانى شما است ، و خلاصه به گفته اين مفسر خواسته است تهمت بزند ، معناى صحيحى نيست . و اينكه فرموده * ( « عَسَى اللَّه أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّه هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ » ) * صرف اظهار اميد است نسبت به بازگشت فرزندان ، به اضافه اشاره به اينكه به نظر او يوسف هنوز زنده است ، و به هيچ وجه معناى دعا از آن استفاده نمىشود ، زيرا اگر اين جمله دعا بود مناسب نبود در خاتمه اش بگويد : * ( « إِنَّه هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ » ) * بلكه مناسب اين بود كه بگويد : « انه هو السميع العليم » و يا بگويد « انه هو الرؤف الرحيم » و يا امثال اينها از عباراتى كه در دعاهاى منقول در قرآن كريم معهود است . آرى تنها اظهار اميدوارى است نسبت به ثمره صبر ، در حقيقت خواسته است ، بگويد : واقعه يوسف كه سابقا اتفاق افتاد ، و اين واقعه كه دو تا از فرزندان مرا از من گرفت ، بخاطر تسويلات نفس شما بود ، ناگزير من صبر مىكنم و اميدوارم خداوند همه فرزندانم را برايم بياورد ، و نعمت خود را هم چنان كه وعده داده بر آل يعقوب تمام كند ، آرى او مىداند چه كسى

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 257 ، ط تهران .