طرف شاه و كرسىنشينان او بوده ، خلاصه منظورش اين نبوده كه خودش ياد بگيرد و آن گاه برود و از طرف خود تاويل و به اسم خود تمام كند ، بلكه منظورش اين بوده كه عين گفته يوسف را براى آنان ببرد ، و لذا مىبينيم يوسف هم تنها او را مخاطب قرار نداد ، بلكه خطاب را بطور عموم كرد و گفت : « تزرعون - مىكاريد . . . » . و اينكه فرمود : « الى الناس » براى اشعار و يا دلالت بر اين است كه مردم منتظر برگشتن او بوده‌اند تا با تاويل يوسف از حيرت بيرون آيند ، حال يا مقصود از مردم ، عموم مردم مصر بوده و مردم مصر مردمى بيدار و علاقه مند به وطن خود بوده و نسبت به رؤيايى كه پادشاهشان ديده اهتمام داشته‌اند ، چون غالبا رؤياها ناظر به امورى از شؤون زندگى آدمى است كه انسان نسبت به آنها اهتمام دارد ، و معمولا پادشاهان نسبت به شؤون مملكت و امور رعيت اهتمام مىورزند ، پس رؤيايى كه يك پادشاه ببيند در مصالح مردمش دخالت دارد ، و يا مقصود از آن ، تنها اولياى امور مملكت است ، و اگر ايشان را « ناس - مردم » ناميده براى اين بوده كه رأى و اختيار ايشان در هر امرى رأى و اختيار مردم است . * ( « قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوه فِي سُنْبُلِه إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ » ) * . راغب در مفردات گفته : كلمه « دأب » به معناى ادامه در سير است ، مىگويند : « دأب فى السير دأبا » و خداى تعالى فرموده : « وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ - و مسخر كرد براى شما مهر و ماه را در حالى كه دائم السيرند » ، و معناى عادت هميشگى را هم مىدهد ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده : « كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ - مانند عادت آل فرعون » ، كه همواره بر آن عادت مستمر بودند . « 1 » بنا به گفته وى معناى آيه چنين مىشود : « بايد هفت سال پشت سر هم و بطور مستمر كشت و زرع كنيد » بعضى « 2 » ديگر گفته‌اند : « دأب » به معنى « تعب » است و معناى آيه اين است كه بايد با جد و جهد و زحمت كشت و زرع كنيد . ممكن هم هست كلمه مذكور حال باشد و معنا چنين باشد كه شما هفت سال كشت كنيد در حالى كه مستمر و يا كوشا باشيد . مفسرين در باره كلمه « تزرعون » گفته‌اند كه : هر چند به صورت خبر است ولى در معنا امر و انشاء است و بسيار مىشود كه امر را به صورت خبر مىآورند تا در وجوب امتثال آن تاكيد و مبالغه كنند ، و چنين جلوه دهند كه گويا اين ماموريت انجام شده و اينك از آن خبر مىدهند ،

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « دأب » . ( 2 ) مجمع البيان ج 4 ص 69 .